Muốn con kể thật về ước mơ nghề nghiệp, bố mẹ cần hỏi bằng câu mở, nghe hết câu trả lời mà chưa nhận xét, và hỏi tiếp vào điều con vừa nói thay vì chuyển sang điều bố mẹ muốn nghe. Một câu "lớn lên con định làm gì" hỏi giữa bữa cơm thường chỉ nhận về cái nhún vai, vì con đã đoán trước câu sau của bố mẹ là gì.
Bài này dành cho cha mẹ có con từ lớp 8 đến lớp 12: vì sao con im lặng, cách đổi những câu hay buột miệng thành câu con chịu trả lời, hai mươi câu hỏi mẫu chia theo nhóm, cách giữ bình tĩnh khi ước mơ của con khiến bố mẹ lo, và cách tự kiểm sau mỗi lần nói chuyện. Mục tiêu không phải để con chốt nghề ngay, mà để cánh cửa nói chuyện còn mở tới năm lớp 12.
Vì sao con im lặng khi bố mẹ hỏi chuyện nghề
Ở tuổi mười ba đến mười bảy, con đã từng thử kể một mong muốn và nhận về một lời nhận xét. Có thể là "nghề đó bấp bênh lắm", có thể chỉ là một tiếng cười. Con không nhớ câu chữ nhưng nhớ cảm giác: kể ra thì bị đánh giá. Từ đó câu trả lời an toàn nhất là "con chưa biết", hoặc nói luôn cái nghề mà con đoán bố mẹ muốn nghe.
Lý do thứ hai là câu hỏi quá lớn. "Con muốn làm nghề gì" đòi con chốt một đáp án cho cả đời, trong khi con mới biết nghề qua vài người quen và vài video. Người lớn còn khó trả lời câu đó, huống chi một em lớp 8. Câu hỏi nhỏ hơn, gần với việc con đang làm hằng ngày, dễ trả lời hơn nhiều.
Lý do thứ ba là thời điểm. Bố mẹ hay hỏi ngay sau khi xem bảng điểm, sau khi nghe tin con nhà ai đỗ trường gì, hoặc lúc đang bực chuyện khác. Con đọc được không khí đó và hiểu rằng đây là buổi "kiểm tra", không phải buổi trò chuyện. Nhận ra ba lý do này giúp bố mẹ không trách con lười nghĩ, mà chỉnh lại chính cách hỏi của mình.
Đổi câu hỏi đóng thành câu hỏi mở
Câu hỏi đóng chỉ cho con hai lựa chọn có hoặc không, hoặc đã gài sẵn đáp án bố mẹ mong. Câu hỏi mở cho con chỗ để kể. Bảng dưới là những câu hay buột miệng và cách nói lại:
| Câu hay buột miệng | Con thường nghe thành | Câu thay thế |
|---|---|---|
| Con định thi ngành gì chưa? | Bố mẹ đang giục, con chưa có thì là lười | Dạo này môn nào làm con thấy thời gian trôi nhanh nhất? |
| Làm nghề đó thì sống bằng gì? | Ước mơ của con là viển vông | Trong nghề đó, con thấy phần việc nào hay nhất? |
| Sao không học như anh họ? | Con thua kém người khác | Con thấy mình làm tốt việc gì mà ít ai để ý? |
| Con thích nghề đó thật hay chỉ theo bạn? | Bố mẹ không tin con | Con biết đến nghề đó từ lúc nào, qua ai? |
| Học thế này thì làm được gì? | Bị phán xét chuyện học | Nếu được chọn một việc để làm cả buổi chiều, con chọn gì? |
Để ý cột giữa: con không nghe câu chữ mà nghe thái độ đằng sau. Câu thay thế không né chuyện nghề, chỉ đi đường vòng qua những thứ con đã trải qua, nên con có cái để kể.
Hai mươi câu hỏi mẫu chia theo bốn nhóm
Không cần hỏi hết trong một tối. Mỗi lần chọn một hai câu, hỏi lúc thong thả, rồi để con nói. Bốn nhóm dưới đi từ chuyện gần đến chuyện xa:
- Về việc con đang làm: Hôm nay ở lớp có lúc nào con thấy hứng thú không? Bài tập nào con làm mà không cần ai nhắc? Con thích làm việc một mình hay cùng nhóm hơn? Việc gì con làm xong thấy mệt mà vẫn vui? Môn nào con hay giải thích lại cho bạn?
- Về người con để ý: Người lớn nào con thấy làm việc trông thú vị? Trong phim, video con xem, nhân vật làm nghề gì? Con muốn hỏi ai một câu về công việc của họ? Thầy cô nào làm con thích môn học hơn, vì sao? Có ai trong họ hàng làm nghề mà con tò mò?
- Về cách con muốn sống: Con muốn một ngày làm việc ở trong nhà hay ngoài trời? Con thích việc có giờ giấc rõ hay mỗi ngày một khác? Con muốn sống ở gần nhà hay đi xa? Con thích làm ra đồ vật, giúp người, hay giải bài toán? Điều gì làm con thấy một việc là đáng làm?
- Về bước tiếp theo: Nếu được đi theo một người làm nghề một ngày, con chọn ai? Con muốn thử việc gì trong hè này? Có gì con muốn học mà trường chưa dạy? Bố mẹ giúp được con điều gì để tìm hiểu thêm? Lần sau mình nói tiếp chuyện này vào lúc nào thì con thấy thoải mái?
Câu cuối nhóm bốn quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: con được chọn lúc nói chuyện, nghĩa là con có quyền với cuộc trò chuyện này, không phải bị gọi lên hỏi bài.
Tình huống: Minh lớp 9 ở Nghệ An muốn làm nội dung về game
Chị Hạnh có con trai là Minh, học lớp 9 ở Nghệ An. Một tối Minh nói muốn làm người quay video chơi game. Phản xạ đầu tiên của chị là định nói "nghề đó không ổn định". Chị dừng lại, hỏi: "Con xem kênh nào nhiều nhất, người ta làm những việc gì ngoài lúc chơi?"
Minh kể khá dài: người làm kênh phải viết kịch bản, dựng video, chỉnh âm thanh, đọc bình luận, có người còn tự vẽ hình đại diện. Chị Hạnh nhận ra con không chỉ thích chơi mà đang tò mò về khâu dựng và kể chuyện. Chị hỏi tiếp: "Trong mấy việc đó, con thử được việc nào rồi?" Minh nói đã tự cắt ghép vài đoạn bằng điện thoại.
Cuối buổi, hai mẹ con không chốt nghề nào. Chị chỉ đề nghị hè này Minh làm một video ngắn giới thiệu nghề làm nước mắm của bà ngoại, để con thử khâu quay và dựng với một chủ đề thật. Bài học của tình huống: câu hỏi đúng biến một ước mơ nghe có vẻ viển vông thành một việc nhỏ con làm được ngay, và bố mẹ biết thêm con giỏi gì.
Khi câu trả lời của con khiến bố mẹ lo
Tách ước mơ thành các phần việc. Mỗi nghề là một chuỗi việc cụ thể. Con nói muốn làm ca sĩ, hãy hỏi con thích phần hát, phần biểu diễn trước đám đông, hay phần sáng tác. Mỗi phần mở ra những hướng khác nhau, và nhiều hướng trong đó bố mẹ thấy yên tâm hơn mình tưởng.
Nói nỗi lo của mình bằng câu "bố mẹ lo", không bằng câu phán. Câu "nghề đó chết đói" là phán. Câu "mẹ lo nghề này thu nhập không đều, con nghĩ người ta xoay xở thế nào" là nói thật nỗi lo và mời con đi tìm hiểu cùng. Con vẫn nghe được bố mẹ lo, nhưng không thấy mình bị gạt đi.
Hẹn thời gian thay vì chốt ngay. Ước mơ ở tuổi lớp 8, lớp 9 thay đổi là bình thường. Bố mẹ nói luôn: "Mình cứ tìm hiểu nghề này đến hết học kỳ, rồi nói lại." Như vậy không ai phải thắng ai trong buổi tối hôm đó.
Không đem ước mơ của con ra kể với họ hàng. Một câu đùa trước mặt cô dì chú bác về "nghề con định làm" đủ để con khoá miệng nhiều tháng. Chuyện con kể riêng thì giữ riêng, trừ khi con đồng ý chia sẻ.
Chọn lúc và chỗ để hỏi
Cùng một câu hỏi, nói sai lúc thì thành tra hỏi. Những lúc con dễ mở lời hơn thường là khi hai bên đang cùng làm một việc khác:
- Trên đường chở con đi học hoặc đón con về, khi hai người cùng nhìn về phía trước chứ không nhìn thẳng vào mặt nhau.
- Khi cùng nấu cơm, rửa bát, tưới cây; tay bận thì câu chuyện bớt căng.
- Sau khi cùng xem một bộ phim, một video có nhân vật làm nghề, hỏi con nghĩ gì về công việc của nhân vật đó.
- Khi con vừa kể một chuyện vui ở trường, hỏi tiếp vào chính chuyện đó thay vì rẽ sang điểm số.
- Tránh ngay sau khi nhận bảng điểm, sau buổi họp phụ huynh, khi con đang mệt hoặc đang dùng điện thoại dở.
Nếu con vẫn trả lời cụt, đừng ép thêm. Nói một câu kiểu "khi nào con muốn kể thì bố nghe" rồi dừng. Lần sau con mới có lý do quay lại.
Một cách nữa ít người nghĩ tới là viết. Có em ngại nói nhưng sẵn lòng nhắn một tin dài hoặc viết vài dòng vào cuốn sổ chung của hai mẹ con. Bố mẹ trả lời bằng chữ cũng được, miễn là đọc kỹ và hỏi tiếp vào đúng điều con viết, không sửa lỗi chính tả, không chấm câu văn của con.
Tự kiểm sau mỗi lần nói chuyện
Sau mỗi lần trò chuyện, bố mẹ dành hai phút tự hỏi mình mấy câu dưới. Không cần ghi chép cầu kỳ, chỉ cần trả lời thật:
- Trong cuộc nói chuyện, ai nói nhiều hơn? Nếu bố mẹ nói quá nửa thời gian, lần sau hỏi ít đi một câu và chờ lâu hơn.
- Mình có ngắt lời con để nhận xét không? Đếm số lần, kể cả những câu nghe nhẹ nhàng như "nhưng mà".
- Mình biết thêm được điều gì mới về con? Một sở thích, một người con ngưỡng mộ, một việc con làm tốt.
- Cuộc nói chuyện kết thúc thế nào? Con bỏ đi hay hai bên hẹn lần sau?
- Có việc nhỏ nào con có thể thử trong tuần tới không? Nếu có, mình giúp được gì mà không làm thay con?
Nếu ba lần liền con bỏ đi giữa chừng, đó là tín hiệu bố mẹ cần đổi cách, không phải con có vấn đề. Lúc đó nhờ người con tin, như cô chú hay anh chị họ, hỏi chuyện giúp cũng là một cách.
Cũng đừng tự chấm cho mình đạt hay trượt. Mấy câu tự kiểm chỉ để lần sau hỏi khéo hơn một chút. Sau vài tháng, bố mẹ thường thấy rõ thay đổi: con chủ động kể khi xem được một video về nghề hay, hoặc tự hỏi bố mẹ ngày xưa đã chọn nghề thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Con trả lời "con chưa biết" mãi thì bố mẹ nên làm gì?
"Chưa biết" ở tuổi lớp 8 đến lớp 10 là câu trả lời bình thường. Thay vì hỏi về nghề, hãy hỏi về việc con thích làm hằng ngày, người con thấy thú vị, và giúp con có thêm trải nghiệm thật như đi theo người làm nghề một buổi.
Có nên kể cho con nghe nghề mà bố mẹ mong con theo không?
Có thể kể, nhưng nói rõ đó là mong muốn của bố mẹ và vì sao bố mẹ mong như vậy. Sau đó hỏi con nghĩ gì, và chấp nhận rằng con có quyền nghĩ khác. Giấu mong muốn đi thì con vẫn đoán ra và thấy bị ép ngầm.
Ước mơ của con thay đổi liên tục có đáng lo không?
Không đáng lo. Thay đổi cho thấy con đang khám phá. Điều đáng để ý là sau mỗi lần thay đổi, con có biết thêm điều gì về bản thân không, ví dụ con nhận ra mình thích làm việc với người hơn là với máy.
Con chỉ nói chuyện với mẹ, không nói với bố thì sao?
Chuyện này khá thường gặp. Người con chịu nói nên tiếp tục giữ cuộc trò chuyện, rồi hỏi con có đồng ý để người kia biết không. Người còn lại có thể bắt đầu bằng việc làm chung với con, như sửa đồ hay đi chợ, trước khi hỏi chuyện nghề.
Có nên dùng trắc nghiệm nghề nghiệp để biết con hợp gì không?
Trắc nghiệm có thể gợi ý hướng để tìm hiểu, nhưng không thay được việc nói chuyện và trải nghiệm thật. Kết quả nên được dùng làm đề tài để hỏi con có thấy đúng với mình không, chứ không dùng làm kết luận.
Con nói ước mơ mà bố mẹ thấy không thực tế, có nên nói thẳng không?
Nên nói nỗi lo một cách thật, nhưng sau khi đã nghe con kể hết và cùng con tách ước mơ thành các phần việc. Nói thẳng ngay từ câu đầu thường làm con dừng kể, và bố mẹ mất cơ hội hiểu điều gì khiến con thích nghề đó.