Muốn đi làm ngay sau lớp 9, bạn cần cân nhắc ba điều: lý do thật sự là gì và có cách nào vừa làm vừa học không; công việc có an toàn và đúng quy định của Bộ luật Lao động về người chưa thành niên không; và đường quay lại học của bạn là gì. Đi làm sớm vì hoàn cảnh là lựa chọn đáng tôn trọng, nhưng bỏ hẳn việc học thường khiến những cánh cửa sau này khó mở hơn.
Bài này không khuyên bạn bỏ học. Nó dành cho những bạn và gia đình đang thật sự đứng trước lựa chọn này, để đi làm một cách an toàn, có thoả thuận rõ ràng, và vẫn giữ được một sợi dây với việc học, như giáo dục thường xuyên buổi tối hay một khoá nghề ngắn hạn.
Theo nguyên tắc, học sinh vừa xong lớp 9 có được đi làm không
Học sinh vừa xong lớp 9 thường khoảng mười lăm tuổi. Theo Bộ luật Lao động, người từ đủ mười lăm tuổi đến dưới mười tám tuổi là người lao động chưa thành niên, được làm việc nhưng có những bảo vệ riêng: giới hạn về thời giờ làm việc, cấm làm một số công việc và ở một số nơi làm việc có hại cho sức khoẻ, an toàn và sự phát triển nhân cách, và việc giao kết hợp đồng cần có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, thường là bố mẹ.
Với người dưới mười lăm tuổi, quy định còn chặt hơn nhiều, nhìn chung chỉ được làm những công việc nhẹ theo danh mục do nhà nước ban hành và phải bảo đảm việc học. Bài này không liệt kê chi tiết các con số hay danh mục, vì chúng có thể được điều chỉnh. Khi gia đình định để con đi làm, hãy tra văn bản Bộ luật Lao động hiện hành và các văn bản hướng dẫn, hoặc hỏi cán bộ phụ trách lao động ở xã, phường.
Điều quan trọng cần nhớ: người sử dụng lao động có trách nhiệm tuân thủ những quy định này, nhưng bạn và gia đình cũng cần biết để tự bảo vệ. Một chỗ làm yêu cầu bạn làm quá giờ, làm đêm, hay làm việc nguy hiểm vì "ai cũng thế" là chỗ làm đang làm sai, không phải bạn đang khó tính.
Lý do muốn đi làm và câu nên tự hỏi
Vì gia đình đang khó khăn. Đây là lý do chính đáng nhất. Câu nên hỏi: có cách nào vừa làm vừa học, ví dụ làm ban ngày và học giáo dục thường xuyên buổi tối, hoặc học một nghề ngắn hạn để có việc tốt hơn sau vài tháng? Cũng nên hỏi bố mẹ xem địa phương có chính sách hỗ trợ học sinh khó khăn nào không, vì đôi khi một khoản hỗ trợ nhỏ đủ để bạn không phải chọn giữa đi làm và đi học.
Vì chán học, muốn có tiền riêng. Cảm giác chán học rất thật, nhưng đi làm không phải lúc nào cũng nhẹ hơn. Câu nên hỏi: em chán học vì mất gốc, vì môi trường, hay vì chưa thấy học để làm gì? Mỗi lý do có cách gỡ khác nhau, trong đó có cả ngả học nghề.
Vì bạn bè rủ đi làm cùng. Đi cùng bạn có vẻ an toàn, nhưng hãy hỏi kỹ công việc là gì, ở đâu, ai quản lý. Câu nên hỏi: nếu bạn ấy nghỉ, em có muốn tiếp tục làm công việc này không?
Vì không đỗ trường mong muốn. Một kết quả thi không phải lý do để dừng học. Câu nên hỏi: em đã xem hết các ngả còn mở như giáo dục thường xuyên, trung cấp kết hợp văn hoá chưa?
Vì đã có nghề trong nhà để theo. Học nghề từ người thân là con đường lâu đời và quý. Câu nên hỏi: em có thể vừa học nghề trong nhà vừa giữ phần văn hoá để sau này có bằng, học lên nếu muốn không?
Những việc không nên nhận ở tuổi mười lăm
Dù quy định chi tiết thế nào, những dấu hiệu dưới đây là lý do để từ chối hoặc hỏi thật kỹ trước khi nhận việc:
- Việc nặng nhọc, khuân vác quá sức, làm trên cao, gần máy móc lớn đang chạy mà không có hướng dẫn và bảo hộ.
- Việc tiếp xúc hoá chất, khói bụi độc hại, tiếng ồn lớn kéo dài.
- Việc làm khuya, làm đêm, hoặc ở những nơi như quán nhậu, quán karaoke, nơi có rượu bia và người lạ say xỉn.
- Chỗ làm đòi giữ giấy tờ tuỳ thân bản gốc của bạn hoặc đòi đóng tiền trước để "nhận việc".
- Việc ở xa nhà mà gia đình không biết rõ địa chỉ, chủ là ai, hoặc người giới thiệu là người lạ quen qua mạng.
- Việc hứa trả công cao bất thường cho công việc đơn giản, nhất là việc liên quan đến chuyển tiền, mở tài khoản hay đi qua biên giới.
Nếu thấy một trong những dấu hiệu này, đừng ngại từ chối. Một công việc phù hợp với tuổi bạn sẽ không yêu cầu những điều đó. Hãy kể với bố mẹ mọi lời mời làm việc, kể cả những lời mời bạn đã từ chối.
Tình huống: Hùng lớp 9 ở An Giang vừa phụ tiệm vừa học buổi tối
Hùng vừa học xong lớp 9 ở An Giang. Bố Hùng bị tai nạn lao động, phải nghỉ việc một thời gian, nhà cần thêm thu nhập. Hùng nói với mẹ sẽ nghỉ học đi làm. Mẹ Hùng không đồng ý bỏ học hẳn, nhưng hiểu con muốn đỡ đần gia đình.
Hai mẹ con đi gặp chú chủ tiệm sửa xe máy đầu xóm, người quen biết nhà Hùng nhiều năm. Ba người thoả thuận rõ: Hùng phụ tiệm ban ngày, không làm quá giờ, không đụng vào việc nguy hiểm khi chưa được chú hướng dẫn, chủ nhật nghỉ. Chú đồng ý để Hùng nghỉ sớm những hôm có lớp. Song song, Hùng đăng ký học chương trình giáo dục thường xuyên ở trung tâm, lớp buổi tối.
Sau một năm, Hùng biết làm những việc sửa chữa cơ bản, có thu nhập phụ gia đình, và vẫn học văn hoá đều. Hùng bắt đầu nghĩ tới việc học trung cấp công nghệ ô tô khi bố khoẻ lại. Hùng nói điều giúp mình nhất là thoả thuận ban đầu rõ ràng, có mẹ đứng ra cùng, và việc không cắt đứt chuyện học dù chỉ là hai tiếng mỗi tối.
Các cách giữ đường học khi đi làm sớm
Đi làm sớm không có nghĩa là dừng học. Bảng dưới đây là những cách thường gặp; điều kiện cụ thể cần hỏi trực tiếp nơi tổ chức.
| Cách | Làm thế nào | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Học giáo dục thường xuyên buổi tối hoặc cuối tuần | Đăng ký ở trung tâm có lớp ngoài giờ hành chính | Hỏi kỹ lịch học, cách dự thi tốt nghiệp, đi lại buổi tối có an toàn không |
| Học nghề sơ cấp, ngắn hạn | Học một nghề vài tháng ở trung tâm giáo dục nghề nghiệp | Chọn nghề gần với việc đang làm để học xong dùng được ngay |
| Học nghề từ người thân, chủ cơ sở | Học việc có người hướng dẫn, có thoả thuận | Ghi lại kỹ năng đã học, xin xác nhận khi kết thúc |
| Tạm dừng rồi quay lại học trung cấp | Đi làm một thời gian, sau đó đăng ký trung cấp kết hợp văn hoá | Đặt mốc quay lại cụ thể, giữ giấy tờ học tập cẩn thận |
Chọn một cách và bắt đầu ngay trong năm đầu đi làm. Thời gian càng lâu, việc quay lại học càng khó, không phải vì cửa đóng mà vì nhịp sống đã khác.
Thoả thuận với chủ và với gia đình trước khi bắt đầu
Dù làm ở đâu, kể cả chỗ người quen, những điều sau nên được nói rõ từ đầu, tốt nhất có bố mẹ cùng nghe:
- Công việc cụ thể bạn sẽ làm, và những việc bạn sẽ không làm khi chưa được hướng dẫn.
- Giờ bắt đầu, giờ nghỉ, ngày nghỉ trong tuần; giờ làm phải bảo đảm đúng quy định cho người chưa thành niên và chừa thời gian cho việc học.
- Tiền công, cách trả, ngày trả; ai trong nhà sẽ cùng giữ hoặc quản lý tiền nếu cả nhà thống nhất như vậy.
- Người bạn báo khi bị ốm, bị thương hoặc có việc gia đình, và cách liên lạc với bố mẹ trong giờ làm.
- Thời gian thử, và cách mỗi bên báo trước nếu muốn dừng.
Nếu làm cho cơ sở có tổ chức, hỏi về hợp đồng lao động và sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật như luật yêu cầu. Với chỗ làm nhỏ, ít nhất hãy viết những điều đã thoả thuận ra một tờ giấy, mỗi bên giữ một bản. Viết ra không phải vì không tin nhau, mà để khi có hiểu lầm, cả hai bên có cái để xem lại.
Sau tháng đầu, cả nhà nên ngồi lại xem thoả thuận có được giữ đúng không: giờ làm có vượt, việc học buổi tối có theo kịp, sức khoẻ có ổn. Chỗ nào lệch thì nói với chủ sớm, khi chuyện còn nhỏ.
Khi nào cần dừng và báo ngay cho người lớn
Có những tình huống bạn cần dừng làm và nói với bố mẹ ngay, không chờ đến cuối tuần: bị bắt làm quá giờ thường xuyên, bị giao việc nguy hiểm mà không có hướng dẫn, bị giữ tiền công, bị la mắng xúc phạm, bị đánh, bị ép làm điều bạn thấy không đúng, hay bị ai đó động chạm cơ thể khiến bạn khó chịu.
Nếu bị đánh, bị đe doạ, bị xâm hại, hãy rời khỏi nơi đó khi có thể, báo ngay cho người lớn tin cậy và gọi tổng đài bảo vệ trẻ em 111. Bạn không có lỗi khi những chuyện này xảy ra, và việc nói ra là để bảo vệ chính bạn cùng những bạn khác có thể đang gặp điều tương tự.
Ngoài những tình huống nặng, cũng nên chú ý cả những dấu hiệu nhẹ hơn: mệt đến mức không học được buổi tối nào, bỏ hết bạn bè, thấy mình không còn nghĩ tới tương lai. Khi đó, ngồi lại với gia đình để điều chỉnh: giảm giờ làm, đổi việc, hoặc dồn sức cho việc học một thời gian. Đi làm sớm là để giúp cuộc sống của bạn và gia đình tốt lên, không phải để đánh đổi sức khoẻ và tuổi trẻ của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Mười lăm tuổi có được đi làm không?
Người từ đủ mười lăm tuổi được làm việc theo Bộ luật Lao động, với những quy định riêng cho người chưa thành niên về giờ làm, loại công việc và sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Gia đình nên tra văn bản hiện hành trước khi để con nhận việc.
Đi làm rồi có học lại được không?
Học lại được. Bạn có thể học giáo dục thường xuyên buổi tối, học nghề ngắn hạn, hoặc sau một thời gian đăng ký trung cấp kết hợp văn hoá. Càng giữ việc học sớm và đều, việc quay lại càng dễ.
Đi làm ở chỗ người quen có cần thoả thuận không?
Rất cần. Thoả thuận rõ về công việc, giờ làm, tiền công và ngày nghỉ giúp tránh hiểu lầm, giữ được cả công việc lẫn tình cảm giữa hai nhà. Có bố mẹ cùng nghe thoả thuận càng tốt.
Chỗ làm đòi giữ giấy tờ tuỳ thân có nên đồng ý không?
Không nên. Giữ giấy tờ tuỳ thân bản gốc của người lao động là dấu hiệu đáng lo ngại. Hãy từ chối, kể với bố mẹ, và tìm chỗ làm khác minh bạch hơn.
Muốn đi làm vì chán học thì nên làm gì trước?
Hãy thử tìm nguyên nhân chán học và nói chuyện với thầy cô, gia đình. Có thể một ngả khác như học nghề hay giáo dục thường xuyên hợp với bạn hơn, thay vì dừng học hẳn để đi làm.
Đi làm sớm có làm mất cơ hội học đại học sau này không?
Không mất hẳn, nhưng cần giữ phần văn hoá trung học phổ thông và văn bằng cẩn thận. Nhiều người đi làm sớm, học giáo dục thường xuyên hoặc trung cấp, rồi học lên cao đẳng, đại học khi điều kiện cho phép.