Cha mẹ có thể cùng con tìm hiểu một hai nghề trong tám tuần bằng những việc nhỏ, mỗi tuần một việc: chọn nghề muốn xem, tìm người làm nghề để hỏi, đi xem chỗ làm thật, con ghi lại điều mình thấy và cả nhà nói chuyện cuối mỗi tuần. Không cần quen biết rộng hay tốn nhiều tiền; phần lớn việc dựa vào người quen, họ hàng và chính chỗ làm của bố mẹ.
Bài viết đưa ra bảng kế hoạch tám tuần, cách tìm người làm nghề từ vòng quen biết, tình huống của một gia đình ở Cần Thơ, mẫu sổ ghi sau mỗi lần trải nghiệm, những chỗ cha mẹ hay làm quá tay và cách tự kiểm sau khi xong. Kế hoạch hợp nhất với con lớp 9 đến lớp 11, khi con còn đủ thời gian để thử và đổi ý.
Vì sao tám tuần chứ không phải một buổi
Một buổi đi xem ngày hội tư vấn hay nghe một người nói về nghề chỉ để lại ấn tượng, thường là ấn tượng về người nói hơn là về nghề. Con cần gặp nghề nhiều lần, từ nhiều phía, mới bắt đầu thấy được phần việc hằng ngày, phần mệt, phần vui. Tám tuần đủ dài để con thấy những điều đó, đủ ngắn để không thành gánh nặng chồng lên việc học.
Mỗi tuần chỉ cần một việc khoảng một đến hai giờ, thường rơi vào cuối tuần. Bố mẹ lo phần liên hệ và đưa đón, con lo phần hỏi và ghi. Nhịp đều đặn quan trọng hơn khối lượng: một việc nhỏ mỗi tuần giúp con quen với việc tò mò về nghề, thay vì nghĩ về nghề chỉ khi bị hỏi.
Kế hoạch này không nhằm giúp con chốt nghề. Nó nhằm giúp con biết cách tìm hiểu một nghề, để sau này con tự làm với những nghề khác. Nếu sau tám tuần con nói "con không thích nghề này", đó cũng là kết quả tốt: con loại được một hướng bằng trải nghiệm thật, không bằng tưởng tượng.
Bảng kế hoạch tám tuần
Bảng dưới chia việc theo tuần. Cột "bố mẹ chuẩn bị" là phần cần làm trước vài ngày để tuần đó chạy được:
| Tuần | Việc cùng làm | Con tự làm | Bố mẹ chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| 1 | Nói chuyện chọn một hai nghề con tò mò | Viết ba điều con nghĩ về nghề đó lúc này | Hỏi con chứ không gợi ý trước |
| 2 | Xem video, đọc bài mô tả một ngày làm nghề | Ghi những phần việc con chưa biết | Tìm nguồn mô tả công việc, không phải quảng cáo tuyển sinh |
| 3 | Gặp hoặc gọi video một người làm nghề | Chuẩn bị năm câu hỏi, tự hỏi | Liên hệ người quen, hẹn giờ, nói rõ con muốn hỏi gì |
| 4 | Đến xem chỗ làm thật trong một buổi | Quan sát, ghi lại công cụ, không khí, giờ giấc | Xin phép chủ cơ sở, dặn con về an toàn |
| 5 | Gặp người thứ hai cùng nghề ở chỗ khác | So xem hai người kể có gì giống, khác | Tìm người ở môi trường khác: thành phố và quê, lớn và nhỏ |
| 6 | Tìm hiểu đường học nghề đó | Ghi các loại hình đào tạo, thời gian học | Hướng con tra thông tin từ trường, Sở Giáo dục và Đào tạo |
| 7 | Con thử một việc nhỏ liên quan nghề | Làm, ghi cảm giác trước và sau | Chọn việc an toàn, đúng tuổi, có người lớn đi kèm |
| 8 | Cả nhà ngồi lại nhìn lại sổ ghi | Trả lời: nghề này có gì làm con muốn tìm hiểu tiếp? | Nghe là chính, không kết luận thay con |
Nếu con chọn hai nghề, có thể đi song song từ tuần 3 đến tuần 5, mỗi tuần một nghề, rồi để tuần 6 đến 8 cho nghề con thấy hứng thú hơn.
Tìm người làm nghề để hỏi chuyện: bắt đầu từ vòng quen biết
Nhiều cha mẹ ngại vì nghĩ mình không quen ai. Thật ra hầu như gia đình nào cũng có vài vòng quen biết để bắt đầu:
- Chính chỗ làm của bố mẹ: đồng nghiệp ở bộ phận khác, khách hàng quen, nhà cung cấp. Một người làm kế toán vẫn quen người làm kỹ thuật, bán hàng, lái xe.
- Họ hàng hai bên: lập một danh sách ngắn, cạnh mỗi tên ghi nghề đang làm. Danh sách này thường dài hơn bố mẹ tưởng.
- Hàng xóm và người làm dịch vụ quanh nhà: thợ sửa xe, chủ tiệm thuốc, cô làm tóc, anh thợ điện. Những nghề này con gặp hằng ngày nhưng chưa từng hỏi.
- Phụ huynh trong lớp của con: nhờ giáo viên chủ nhiệm gợi ý trong buổi họp, nhiều phụ huynh sẵn lòng nói chuyện với học sinh về nghề mình.
- Anh chị cựu học sinh của trường: người vừa đi học hoặc đi làm được vài năm kể chuyện rất gần với con.
Khi nhờ, nói rõ với người làm nghề rằng con chỉ muốn hỏi khoảng ba mươi phút về công việc hằng ngày, không xin việc, không nhờ vả gì. Người ta dễ nhận lời hơn khi biết việc nhỏ và rõ ràng. Sau buổi nói chuyện, nhắc con tự nhắn một lời cảm ơn.
Một điều nên chuẩn bị trước: người làm nghề có thể kể cả phần không vui của nghề. Bố mẹ dặn con nghe hết, ghi lại, không cần vội kết luận. Hai người cùng nghề thường kể khác nhau, nên tuần 5 mới có thêm người thứ hai để con tự so.
Tình huống: Thư lớp 10 ở Cần Thơ tìm hiểu nghề điều dưỡng
Thư học lớp 10 ở Cần Thơ, nói muốn làm điều dưỡng vì thích chăm sóc ông nội lúc ông nằm viện. Chị Ngọc, mẹ Thư, làm ở một cửa hàng vật tư và không quen ai trong ngành y. Chị bắt đầu bằng việc hỏi trong nhóm họ hàng và tìm được một người dì họ làm điều dưỡng ở một bệnh viện lớn của thành phố.
Buổi gọi video ở tuần 3 làm Thư bất ngờ: dì kể về ca trực đêm, về việc ghi chép hồ sơ cẩn thận từng giờ, về những lúc phải bình tĩnh khi người nhà bệnh nhân nóng giận. Thư ghi vào sổ: "Nghề này cần nhiều sức hơn mình nghĩ, nhưng phần nói chuyện với người bệnh thì mình thích." Ở tuần 5, Thư nói chuyện thêm với một chị điều dưỡng làm ở phòng khám tư, thấy nhịp làm việc khác hẳn.
Tuần 7, chị Ngọc cho Thư tham gia một buổi tình nguyện đo huyết áp miễn phí cho người cao tuổi do hội chữ thập đỏ phường tổ chức, có người lớn hướng dẫn. Sau tám tuần, Thư vẫn thích nghề nhưng nói muốn tìm hiểu thêm cả nghề kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Chị Ngọc coi đó là kết quả tốt: con biết hỏi, biết so, biết mở rộng.
Cuốn sổ trải nghiệm nghề: con ghi gì sau mỗi lần
Sổ giúp con không quên và giúp cả nhà có cái để nói chuyện ở tuần 8. Mỗi lần trải nghiệm, con ghi ngắn theo thứ tự dưới đây, khoảng nửa trang là đủ:
- Ngày, nghề, người mình gặp hoặc chỗ mình đến, không cần ghi tên thật nếu người đó không muốn.
- Ba việc người làm nghề làm trong một ngày mà trước đây mình không biết.
- Một điều làm mình thấy hứng thú, và vì sao.
- Một điều làm mình thấy ngại hoặc khó, và vì sao.
- Câu hỏi mình chưa hỏi được hoặc chưa có câu trả lời, để lần sau hỏi tiếp.
- Một câu tự hỏi: nếu mình làm nghề này năm năm, mình hình dung một ngày của mình thế nào?
Bố mẹ không chấm sổ, không sửa câu văn của con. Nếu muốn đọc thì hỏi con trước. Sổ là của con; khi con thấy sổ không bị soi, con mới ghi thật cảm giác của mình, kể cả những cảm giác ngược với điều bố mẹ mong.
Những chỗ cha mẹ hay làm quá tay
Hỏi thay con. Đến buổi gặp người làm nghề, bố mẹ sốt ruột hỏi luôn về thu nhập, về chuyện xin việc. Con ngồi im và buổi đó thành cuộc nói chuyện của người lớn. Con hỏi trước, bố mẹ chỉ bổ sung ở cuối nếu con đồng ý.
Chọn nghề giúp con từ tuần 1. Nếu bố mẹ đã ngầm muốn con theo nghề nào, rất dễ chỉ dẫn con đến người làm nghề đó. Để con chọn nghề đầu tiên, kể cả khi bố mẹ chưa ưng.
Biến mỗi buổi thành bài học đạo lý. Sau buổi đi xem, câu "thấy chưa, phải học giỏi mới được thế" làm con mệt. Câu hỏi "con thấy gì lạ nhất" mở được nhiều hơn.
Dồn nhiều việc vào một tuần. Kế hoạch nhỏ để đi đều. Thêm việc là làm con thấy đây là một môn học thêm và bỏ ngang giữa chừng.
Đăng ảnh buổi đi xem lên mạng. Con có thể ngại khi chuyện mình đang tìm hiểu nghề bị bạn bè, họ hàng biết. Hỏi con trước khi chia sẻ, và hỏi cả người làm nghề, chủ cơ sở.
Bỏ luôn khi con nói không thích. Không thích một nghề là thông tin quý. Hỏi con phần nào không hợp, rồi dùng chính điều đó để chọn nghề tiếp theo cần tìm hiểu.
Sau tám tuần: tự kiểm và chọn bước tiếp
Buổi cuối nên nhẹ nhàng, có thể là một buổi đi ăn hay ngồi uống nước cùng nhau. Bố mẹ hỏi con ba câu: con biết thêm điều gì về nghề, con biết thêm điều gì về chính mình, và con muốn làm gì tiếp. Câu thứ hai thường quan trọng hơn câu thứ nhất, vì con có thể nhận ra mình thích làm việc với người, với máy, hay với con số.
Bố mẹ cũng tự kiểm: trong tám tuần, mình đã để con dẫn đường được bao nhiêu phần? Có buổi nào mình nói nhiều hơn con không? Con có còn tự nhắc đến nghề đó khi không ai hỏi không? Những câu trả lời này cho biết lần sau cần lùi lại hay đi sát hơn.
Bước tiếp có thể là lặp lại vòng tám tuần với nghề khác, đăng ký một câu lạc bộ, một khoá học ngắn liên quan, hay đơn giản là để con nghỉ một thời gian rồi tự tìm hiểu tiếp. Nếu con đang ở lớp 9 hoặc lớp 12, những gì con biết được nên mang vào buổi nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm trước khi con đăng ký nguyện vọng.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ bận cả cuối tuần thì có làm được kế hoạch này không?
Có, nếu giãn ra thành mười hai hoặc mười sáu tuần, mỗi hai tuần một việc. Một số việc như gọi video với người làm nghề có thể làm buổi tối. Điều quan trọng là có nhịp đều và có buổi nói chuyện cuối, không phải làm đúng tám tuần.
Con không muốn đi gặp người lạ thì làm sao?
Bắt đầu từ người con đã quen như họ hàng, hàng xóm, và cho con chuẩn bị câu hỏi trước. Lần đầu bố mẹ có thể ngồi cạnh, nhưng để con hỏi. Sau một hai lần, phần lớn các em bớt ngại vì thấy người lớn thường rất vui khi được hỏi về nghề mình.
Nên chọn nghề con thích hay nghề bố mẹ thấy có triển vọng để tìm hiểu?
Nên bắt đầu bằng nghề con tò mò, vì con có động lực để hỏi và ghi chép. Bố mẹ có thể đề xuất thêm một nghề ở vòng sau, nói rõ lý do và để con quyết có tìm hiểu hay không.
Cho con đi xem chỗ làm thật có cần chú ý an toàn gì không?
Cần hỏi trước chủ cơ sở về khu vực con được vào, đồ bảo hộ nếu có, và luôn có người lớn đi kèm. Không để con tự vận hành máy móc, không đến nơi có hoá chất hay điện mà không được hướng dẫn. Con chỉ quan sát và hỏi.
Ở nông thôn ít nghề để xem thì phải làm thế nào?
Nông thôn vẫn có rất nhiều nghề: trồng trọt công nghệ cao, chăn nuôi, sửa máy nông nghiệp, y tế xã, giáo viên, buôn bán, vận tải. Với nghề ở xa, có thể gọi video với người quen đang làm ở thành phố hoặc ở tỉnh khác.
Sau tám tuần con vẫn không biết mình thích gì thì có sao không?
Không sao. Con đã học được cách tìm hiểu một nghề, và thường đã biết thêm điều mình không thích. Cứ để con nghỉ một thời gian rồi thử vòng mới với nghề khác, hoặc gặp chuyên viên tư vấn học đường để có thêm gợi ý.