Khi kỳ vọng của bố mẹ khác mong muốn của con, cách gỡ là tách rõ bố mẹ đang lo điều gì, con đang muốn điều gì, rồi cùng tìm một phương án thử trong thời gian ngắn thay vì tranh xem ai đúng. Phần lớn các cuộc cãi nhau về hướng đi không vì ai sai, mà vì hai bên nói về hai chuyện khác nhau: bố mẹ nói về an toàn, con nói về hứng thú.
Bài viết đi qua những nguồn kỳ vọng thường gặp, bảng phân biệt nỗi lo thật với thói quen nghĩ, năm bước cho một buổi nói chuyện có kết quả, tình huống của một gia đình ở Hải Phòng, những câu làm hỏng cuộc nói chuyện, và cách thoả thuận khi vẫn chưa đồng ý được. Mọi con đường, từ học đại học, học nghề đến đi làm sớm rồi học tiếp, đều được nhìn ngang hàng.
Kỳ vọng của bố mẹ thường đến từ đâu
Kỳ vọng hiếm khi là ý thích bất chợt. Nó thường đến từ chính đời bố mẹ: người từng vất vả vì không có bằng cấp muốn con học đại học bằng mọi giá; người từng thất nghiệp khi xí nghiệp đóng cửa muốn con vào nghề "ổn định"; người từng phải bỏ dở ước mơ lại mong con làm thay. Nhận ra gốc rễ này giúp bố mẹ thấy mình đang lo cho quá khứ của mình hay cho tương lai của con.
Nguồn thứ hai là thông tin cũ. Hình dung của nhiều người về một nghề dừng lại ở thời mình còn đi học. Nghề làm vườn bây giờ có thể là trồng rau trong nhà màng, điều khiển tưới bằng điện thoại; nghề sửa xe có thể là kỹ thuật viên ô tô điện. Bố mẹ phản đối một nghề có khi là phản đối hình ảnh cũ của nghề đó.
Nguồn thứ ba là áp lực xung quanh: họ hàng hỏi han, đồng nghiệp khoe con, nhóm phụ huynh bàn tán. Phần này khó thừa nhận nhất nhưng rất thật. Trước khi nói chuyện với con, bố mẹ nên tự hỏi: nếu không ai biết con mình học gì, làm gì, mình có còn giữ mong muốn này không?
Nỗi lo thật hay thói quen nghĩ: bảng tự soát cho bố mẹ
Viết ra từng lý do khiến bố mẹ không đồng ý, rồi đặt vào bảng dưới. Cột cuối là câu hỏi giúp biến nỗi lo thành việc tìm hiểu chung với con:
| Lý do bố mẹ đưa ra | Là nỗi lo thật khi | Là thói quen nghĩ khi | Câu hỏi để cùng con tìm hiểu |
|---|---|---|---|
| Nghề đó không ổn định | Bố mẹ đã hỏi người trong nghề và biết rõ khó khăn | Chỉ nghe nói, chưa gặp ai làm nghề đó | Mình hỏi ai đang làm nghề này để biết họ xoay xở ra sao? |
| Con không đủ sức | Có dấu hiệu cụ thể từ việc học, sức khoẻ | So con với người khác hoặc với chính mình ngày xưa | Nghề này cần những gì, con đang có gì, thiếu gì? |
| Đi xa nhà không yên tâm | Con chưa tự lo được sinh hoạt hằng ngày | Bố mẹ chưa sẵn sàng xa con | Trước khi đi, con cần tập tự làm những việc gì? |
| Học nghề thì thiệt | Không có lý do cụ thể nào | Mang định kiến nghề "sang – hèn" | Học xong nghề này, con có thể học tiếp lên những đâu? |
| Người ta sẽ nói ra nói vào | Không bao giờ là nỗi lo về con | Luôn là áp lực xung quanh | Mình cần trả lời họ hàng thế nào để con không bị ảnh hưởng? |
Nỗi lo thật cần được nói ra với con và tìm cách giải quyết. Thói quen nghĩ thì bố mẹ tự xử lý trước, không mang vào cuộc nói chuyện.
Năm bước cho một buổi nói chuyện có kết quả
Một buổi nói chuyện về hướng đi nên có chuẩn bị như một cuộc họp nhỏ trong nhà. Năm bước dưới giữ cho cả hai bên đều được nói:
- Hẹn trước. Nói với con: "Tối thứ Bảy bố mẹ muốn nghe con nói về dự định sau lớp 9, con chuẩn bị giúp bố mẹ nhé." Con có thời gian nghĩ, không bị bất ngờ.
- Con nói trước, bố mẹ chỉ hỏi để hiểu. Cho con mười lăm phút kể mình muốn gì, vì sao, đã tìm hiểu được gì. Bố mẹ chỉ hỏi kiểu "con nói rõ hơn phần này được không", chưa phản bác.
- Bố mẹ nói lại điều con vừa nói. "Bố hiểu là con muốn học nghề điện vì con thích làm ra thứ chạy được, đúng không?" Con sửa lại nếu bố mẹ hiểu sai. Bước này nghe thừa nhưng làm con dịu đi rõ rệt.
- Bố mẹ nói nỗi lo, mỗi nỗi lo một câu. Chỉ nói những nỗi lo thật đã soát qua bảng trên, không kể chuyện ngày xưa, không so với ai.
- Cùng viết ra việc cần tìm hiểu thêm. Không chốt trong buổi đầu. Ghi ra hai ba việc mỗi bên sẽ làm trong tháng tới, như con hỏi chuyện một người làm nghề, bố mẹ đi cùng con xem một cơ sở đào tạo.
Buổi nói chuyện thành công không phải vì có kết luận, mà vì cả hai rời bàn với cảm giác được nghe và có việc cụ thể để làm tiếp.
Tình huống: Khoa lớp 9 ở Hải Phòng muốn học nghề cơ khí
Anh Tuấn ở Hải Phòng mong con trai là Khoa thi vào lớp 10 rồi học đại học như hai anh họ. Khoa lại muốn học trung cấp cơ khí kết hợp học văn hoá, vì mê sửa máy từ nhỏ và thấy học lý thuyết dài khiến mình mệt. Hai bố con cãi nhau ba lần trong một tháng, lần nào cũng kết thúc bằng tiếng đóng cửa.
Lần thứ tư, anh Tuấn thử làm theo năm bước. Khi để Khoa nói trước, anh mới biết con đã tự tìm hiểu: học trung cấp vẫn có thể học văn hoá để lấy bằng, sau đó vẫn có đường học tiếp lên cao đẳng, đại học nếu muốn. Nỗi lo thật của anh hoá ra chỉ có một: sợ con học nghề rồi không học tiếp được nữa.
Hai bố con thoả thuận: Khoa vẫn ôn thi vào lớp 10 nghiêm túc, đồng thời cùng bố đi xem một cơ sở đào tạo nghề và hỏi kỹ về chuyện học văn hoá, học liên thông. Quyết định cuối cùng để đến sau khi có thông tin từ trường và từ Sở Giáo dục và Đào tạo. Cả nhà dừng được việc cãi nhau, vì giờ có việc cụ thể để làm cùng nhau.
Những câu làm hỏng cuộc nói chuyện
Dưới đây là những câu nói ra thì gần như chắc chắn con sẽ thu mình lại, kèm lý do:
- "Bố mẹ nuôi con ăn học để con làm thế này à?" Câu này biến chuyện chọn hướng đi thành món nợ, con sẽ chọn trong cảm giác tội lỗi chứ không vì muốn.
- "Con còn nhỏ, biết gì mà chọn." Con tuổi lớp 9, lớp 12 đúng là còn thiếu thông tin, nhưng câu này phủ nhận luôn khả năng nghĩ của con.
- "Nhìn con nhà bác xem." So sánh làm con tập trung vào việc thua kém, không vào việc tìm hiểu nghề.
- "Tuỳ con, sau này khổ đừng kêu." Nghe như trao quyền nhưng thật ra là bỏ mặc, con mất người đồng hành đúng lúc cần nhất.
- "Học nghề là dành cho người học kém." Câu này sai về sự thật và làm tổn thương con, dù con có chọn học nghề hay không.
Nếu lỡ nói một trong những câu trên, bố mẹ có thể quay lại nói "lúc nãy bố nói chưa đúng, bố xin lỗi". Con học được cách sửa sai từ chính bố mẹ.
Khi đã nói nhiều lần mà vẫn chưa đồng ý
Thoả thuận thử trong thời gian ngắn. Ví dụ cho con tham gia khoá học ngắn, đi kiến tập trong dịp hè, rồi cả nhà đánh giá lại. Thử có giới hạn giúp bố mẹ bớt sợ và con có trải nghiệm thật để biết mình có hợp không.
Nhờ người thứ ba con và bố mẹ cùng tin. Có thể là giáo viên chủ nhiệm, chuyên viên tư vấn học đường, hay một người họ hàng đang làm nghề liên quan. Người thứ ba không phân xử ai đúng, chỉ cung cấp thông tin và giúp hai bên nghe nhau.
Giữ các cánh cửa còn mở. Nếu con chọn một hướng bố mẹ chưa yên tâm, bố mẹ và con nên tìm hiểu trước đường quay lại hoặc học tiếp sau này. Biết rằng lựa chọn hôm nay không khoá chặt tương lai giúp cả hai bên nhẹ lòng hơn.
Đặt một mốc thời gian quyết, đừng để treo mãi. Bất đồng kéo dài không có hạn chót làm cả nhà mệt. Bố mẹ và con nên ghi lại mốc cần quyết theo lịch tuyển sinh của trường và của Sở, rồi lùi lại vài tuần để còn thời gian chuẩn bị hồ sơ.
Tách chuyện chọn hướng khỏi tình thương. Dù chưa đồng ý, bố mẹ vẫn cần nói rõ với con rằng tình thương không phụ thuộc vào việc con chọn gì. Con cần nghe câu này, nhất là khi không khí trong nhà đang căng.
Mấy câu con nên tự hỏi mình trước khi nói với bố mẹ
Phần này dành để bố mẹ đưa con đọc, hoặc đọc cùng con. Cuộc nói chuyện êm hơn nhiều khi con đã tự trả lời được vài câu dưới đây trước:
- Mình thích hướng đi này vì công việc trong đó, vì người đi cùng, hay vì muốn tránh một điều gì khác?
- Mình đã hỏi chuyện ai đang học hoặc đang làm theo hướng này chưa? Họ kể điều gì làm mình bất ngờ?
- Phần khó nhất của hướng đi này là gì, và mình đã sẵn sàng với phần đó chưa?
- Bố mẹ đang lo điều gì? Mình có câu trả lời thật cho nỗi lo đó, hay chỉ muốn bố mẹ thôi lo?
- Nếu sau một năm thấy chưa hợp, mình có đường nào để điều chỉnh?
- Mình cần bố mẹ giúp cụ thể việc gì: đưa đi xem trường, hỏi người quen, hay chỉ cần bố mẹ tin mình?
Con không cần trả lời trọn vẹn mọi câu. Chỉ cần mang theo hai ba câu trả lời thật vào buổi nói chuyện, bố mẹ sẽ thấy con đã nghĩ nghiêm túc, và chính con cũng rõ hơn mình muốn gì. Những câu chưa trả lời được thì ghi lại thành việc cần tìm hiểu tiếp trong tháng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để con tự quyết hoàn toàn hướng đi sau lớp 9 không?
Con nên là người quyết chính, nhưng không phải quyết một mình. Bố mẹ giữ vai cung cấp thông tin, nói thật nỗi lo, giúp con tìm hiểu kỹ quy định tuyển sinh từ Sở Giáo dục và Đào tạo và nhà trường, rồi tôn trọng lựa chọn cuối cùng.
Bố và mẹ có ý kiến khác nhau thì nói chuyện với con thế nào?
Bố mẹ nên nói riêng với nhau trước, thống nhất ít nhất cách nói chuyện và những nỗi lo chung. Trước mặt con, tránh tranh luận nhau, vì con sẽ dễ đứng về một phía hoặc thấy mình là nguyên nhân gây căng thẳng.
Con chọn hướng đi chỉ vì bạn thân chọn thì sao?
Hỏi con điều gì ở hướng đó hấp dẫn ngoài việc có bạn đi cùng. Nếu con trả lời được những lý do khác, đó vẫn là lựa chọn đáng cân nhắc. Nếu không, bố mẹ và con nên tìm hiểu thêm trước khi quyết.
Họ hàng liên tục chê lựa chọn của con thì bố mẹ nên làm gì?
Bố mẹ đứng ra trả lời thay con bằng một câu ngắn và rõ, ví dụ cả nhà đã tìm hiểu kỹ và ủng hộ con. Không cần giải thích dài hay tranh luận. Con thấy bố mẹ đứng về phía mình sẽ vững hơn rất nhiều.
Nếu con chọn sai thì sao?
Phần lớn lựa chọn ở tuổi học trò đều có đường điều chỉnh: chuyển hướng học, học liên thông, học thêm văn bằng. Điều con cần nhất khi thấy mình chọn chưa đúng là bố mẹ không nói câu "đã bảo mà", mà cùng con tìm bước tiếp theo.
Khi nào nên nhờ chuyên viên tư vấn học đường?
Khi hai bên đã nói nhiều lần mà không ai nghe ai, khi con thu mình, bỏ ăn, mất ngủ kéo dài vì chuyện chọn hướng, hoặc khi gia đình cần thêm thông tin chính xác về các con đường học tập. Gặp chuyên viên là tìm thêm người giúp, không phải thừa nhận thất bại.