PhanDau.comPhấn Đấu
Bản đồ thế giới nghề cho học sinh

Nghề mới xuất hiện: công việc mười năm trước chưa có và học sinh chuẩn bị thế nào

Lắp điện mặt trời, vận hành máy bay phun thuốc, sửa xe điện, chăm sóc người cao tuổi, phân tích dữ liệu: vì sao nghề mới ra đời và nên chuẩn bị gì từ bây giờ.

Teenage boy watching a technician install solar panels on a farmhouse roof from the yard below, back view, bright midday sun, wide shot from ground level

Nghề mới xuất hiện khi xã hội có một nhu cầu mới: có điện mặt trời thì cần người lắp đặt và bảo trì, có xe điện thì cần thợ sửa xe điện, dân số già đi thì cần người chăm sóc người cao tuổi được đào tạo, mua bán chuyển lên mạng thì cần người vận hành gian hàng trực tuyến và người giữ an toàn thông tin. Phần lớn nghề mới không từ trên trời rơi xuống mà mọc ra từ một nghề cũ, nên kỹ năng nền của nghề cũ vẫn dùng được.

Học sinh hôm nay sẽ đi làm trong khoảng năm đến mười năm tới, khi một số nghề bây giờ chưa có tên. Bài này giải thích nghề mới đến từ đâu, phân biệt nghề có nền thật với trào lưu, kể tình huống của một học sinh lớp 12 và chỉ ra những kỹ năng nền giúp bạn sẵn sàng cho cả những nghề chưa ai gọi tên.

Bốn thay đổi lớn đang sinh ra nghề mới

Công nghệ số đi vào mọi ngành. Cửa hàng bán trực tuyến, bệnh viện lưu hồ sơ điện tử, hợp tác xã ghi nhật ký mùa vụ bằng phần mềm. Mỗi thay đổi kéo theo nhu cầu người vận hành, người bảo trì, người giữ an toàn dữ liệu, người hướng dẫn người khác dùng.

Cách làm ra và dùng năng lượng thay đổi. Điện mặt trời trên mái nhà, xe máy điện, ô tô điện, trạm sạc. Thợ điện và thợ sửa xe phải học thêm, và có những vị trí chuyên riêng cho mảng này.

Dân số già đi. Số người cao tuổi tăng lên, nhiều gia đình cần người chăm sóc có kỹ năng ở nhà hoặc ở các cơ sở dưỡng lão. Nghề chăm sóc người cao tuổi, phục hồi chức năng tại nhà, dinh dưỡng cho người già được cần nhiều hơn.

Thời tiết thất thường hơn. Hạn mặn, mưa lớn, nắng nóng kéo dài khiến nông nghiệp, xây dựng, cấp nước cần người theo dõi môi trường, quản lý nước, thiết kế công trình chịu được thời tiết. Những nghề này nằm giữa nhóm kỹ thuật, nông nghiệp và môi trường.

Một thay đổi thường sinh ra nhiều nghề cùng lúc. Khi một tỉnh có nhiều nhà lắp điện mặt trời, bên cạnh thợ lắp đặt còn có người tư vấn, người bán thiết bị, người vệ sinh tấm pin, người kiểm tra an toàn. Nhìn một thay đổi, hãy thử liệt kê mọi việc nó kéo theo.

Một số nghề mới và nghề cũ mà chúng mọc ra từ đó

Bảng dưới đây giúp bạn thấy nghề mới thường là phiên bản mới của một nghề quen. Biết nghề gốc, bạn biết nên học nền gì.

Nghề mớiMột ngày thường làm gìMọc ra từ nghềNền nên giữ từ bây giờ
Lắp đặt, bảo trì điện mặt trờiKhảo sát mái, lắp tấm pin và bộ đổi điện, kiểm tra định kỳThợ điệnVật lý, an toàn điện, làm việc trên cao có bảo hộ
Sửa chữa xe điệnKiểm tra pin, động cơ, bộ điều khiển, dùng máy chẩn đoánThợ sửa xe máy, ô tôĐiện cơ bản, đọc tài liệu kỹ thuật
Vận hành thiết bị bay phun thuốc, gieo hạtLập đường bay, pha thuốc đúng liều, bay trên ruộng, vệ sinh máyKỹ thuật viên bảo vệ thực vậtSinh học, an toàn hoá chất, tuân thủ quy định bay
Chăm sóc người cao tuổiHỗ trợ sinh hoạt, theo dõi sức khoẻ cơ bản, trò chuyện, tập vận động nhẹĐiều dưỡng, hộ lýKiên nhẫn, sơ cứu, giao tiếp
Vận hành gian hàng trực tuyếnChụp ảnh sản phẩm, trả lời khách, xử lý đơn, đóng góiBán hàngGiao tiếp, tin học, trung thực về sản phẩm
Phân tích dữ liệuThu thập, làm sạch số liệu, tìm quy luật, trình bày cho người ra quyết địnhThống kê, kế toánToán, tin học, đọc hiểu
An toàn thông tinTheo dõi hệ thống, phát hiện truy cập lạ, hướng dẫn người dùng tránh lừa đảoQuản trị mạngTin học, tiếng Anh, cẩn thận

Một số nghề mới như vận hành thiết bị bay hay lắp đặt điện có quy định riêng về an toàn và giấy phép. Khi tìm hiểu kỹ, bạn tra quy định mới nhất của cơ quan quản lý thay vì nghe kể lại.

Tình huống: Phúc lớp 12 ở Đồng Nai và ruộng của chú

Phúc học lớp 12 ở Đồng Nai, giỏi tin học, thích máy móc, nhưng không muốn ngồi văn phòng cả ngày. Hè năm lớp 11, Phúc về quê chơi và thấy chú mình thuê một đội dùng thiết bị bay để phun thuốc cho cánh đồng. Hai anh trong đội chỉ khoảng hai mươi tuổi, vừa lập đường bay trên máy tính bảng, vừa pha thuốc, vừa tháo lắp cánh quạt.

Phúc hỏi chuyện hai anh trong giờ nghỉ trưa. Một anh học trung cấp bảo vệ thực vật rồi được công ty đào tạo thêm phần bay. Anh kia học cao đẳng điện tử, sau đó học thêm về thuốc bảo vệ thực vật. Cả hai đều nói phần khó nhất không phải điều khiển máy bay, mà là pha đúng liều, đọc đúng thời tiết và giữ an toàn cho người, vật nuôi xung quanh.

Phúc về ghi lại: nghề này gom ba thứ em thích, máy móc, phần mềm và làm ngoài trời. Nhưng Phúc cũng nhận ra mình sẽ cần học nền sinh học và an toàn hoá chất mà trước giờ Phúc bỏ qua. Phúc đưa vào danh sách tìm hiểu cả ngành kỹ thuật cơ điện tử lẫn ngành bảo vệ thực vật, và quyết định không chọn chỉ dựa vào chữ nghề mới mà dựa vào phần việc mình thích làm mỗi ngày.

Dấu hiệu một nghề mới có nền thật, không chỉ là trào lưu

Có nghề mới bền, có công việc chỉ nóng lên vài năm rồi nguội. Dưới đây là những dấu hiệu giúp bạn phân biệt khi nghe ai đó nói về một nghề đang hot.

  • Nghề giải quyết một nhu cầu kéo dài của nhiều người, như ăn, ở, đi lại, sức khoẻ, an toàn, chứ không chỉ một sở thích nhất thời.
  • Đã có chương trình đào tạo chính quy hoặc khoá học được nhiều cơ sở dạy, không chỉ vài khoá cấp tốc quảng cáo rầm rộ.
  • Có người đang làm nghề đó ở tỉnh em hoặc tỉnh lân cận, em gặp và hỏi chuyện được.
  • Nghề có quy định, tiêu chuẩn, hoặc đang được cơ quan quản lý ban hành quy định. Quy định xuất hiện là dấu hiệu nghề đã đủ lớn.
  • Người làm nghề nói được rõ một ngày làm gì, chứ không chỉ nói về thu nhập hay sự nổi tiếng.
  • Kỹ năng của nghề vẫn dùng được nếu một ngày nghề đó đổi tên hoặc thu hẹp.

Dấu hiệu cuối là quan trọng nhất. Một nghề mới dù có nguội đi, nếu nó dạy bạn điện, dữ liệu, chăm sóc người hay bán hàng, bạn vẫn mang kỹ năng đó sang việc khác.

Nghề cũ không biến mất, chỉ đổi cách làm

Nhiều học sinh lo rằng học một nghề bây giờ, mười năm sau nghề đó không còn. Thực tế phần lớn nghề không biến mất mà thay đổi công cụ. Người kế toán vẫn làm kế toán nhưng dùng phần mềm thay sổ tay. Thợ may vẫn may nhưng có thêm máy cắt điều khiển số. Giáo viên vẫn dạy nhưng có thêm bài giảng trực tuyến. Người nông dân vẫn trồng lúa nhưng có thêm thiết bị bay và dữ liệu thời tiết.

Điều thay đổi là người làm nghề phải tiếp tục học sau khi đã ra trường. Người chịu học công cụ mới thường có thêm việc, người dừng lại thì dần thấy khó. Vì vậy, câu hỏi nên đặt không phải là nghề này còn tồn tại không, mà là em có sẵn sàng học tiếp trong nghề này suốt nhiều năm không.

Một số việc lặp đi lặp lại sẽ được máy làm thay nhiều hơn, như nhập liệu đơn giản, phân loại hàng theo mẫu. Những việc cần tay khéo trong hoàn cảnh thay đổi, cần chăm sóc con người, cần phán đoán và trò chuyện thường ở lại lâu hơn. Bạn có thể dùng điều này khi nhìn bản đồ nghề của mình, nhưng đừng dùng nó để xếp nghề nào hơn nghề nào.

Chuẩn bị cho cả những nghề chưa có tên

Bạn không thể học trước một nghề chưa xuất hiện, nhưng có thể giữ những kỹ năng nền mà nghề nào cũng cần. Các bước dưới làm được ngay từ lớp 10.

  1. Giữ chắc toán và tiếng Việt: tính toán, đọc hiểu, viết rõ ràng là nền của gần như mọi nghề mới.
  2. Học tiếng Anh tới mức đọc được hướng dẫn kỹ thuật, vì tài liệu về thiết bị mới thường có tiếng Anh trước.
  3. Dùng máy tính để làm việc thật: soạn văn bản, làm bảng tính, tìm và kiểm tra thông tin, không chỉ để giải trí.
  4. Tập tự học một thứ mới trong một tháng, ví dụ sửa một thiết bị, nấu một món, dùng một phần mềm, và ghi lại cách em đã học.
  5. Làm việc nhóm trong một dự án có kết quả thật ở trường hoặc ở địa phương.
  6. Mỗi học kỳ tìm hiểu một thay đổi đang diễn ra ở tỉnh em và liệt kê những việc mới mà nó kéo theo.

Sáu bước này không gắn với nghề cụ thể nào, nên không có gì phải lo phí công. Dù sau này bạn học nghề, cao đẳng hay đại học, chúng đều dùng được.

Chỗ hay sai khi chạy theo nghề mới

Chọn nghề vì cái tên nghe hiện đại. Một nghề có tên tiếng Anh nghe hay chưa chắc có ngày làm việc em thích. Luôn hỏi: một ngày người làm nghề này làm những gì, ở đâu, với ai.

Học khoá ngắn cấp tốc rồi nghĩ đã có nghề. Nhiều nghề mới cần nền dài: điện, dữ liệu, chăm sóc sức khoẻ. Khoá ngắn hữu ích khi đã có nền, còn khi chưa có, nó thường chỉ cho em một chứng nhận mà ít tay nghề.

Coi nghề truyền thống là lạc hậu. Nghề truyền thống vẫn cần người giỏi và đang tự đổi mới. Người thợ gốm bán hàng trực tuyến, người nuôi ong ghi nhật ký bằng điện thoại vẫn là nghề cũ, chỉ có cách làm mới.

Bỏ học để đi theo một trào lưu. Có những công việc trực tuyến hứa hẹn kiếm tiền nhanh cho học sinh. Đừng bỏ học vì chúng. Hoàn thành chương trình học giữ cho em nhiều cánh cửa mở nhất.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một nghề mới có còn tồn tại khi em ra trường không?

Không ai biết chắc. Bạn nên nhìn nhu cầu nghề đó giải quyết có kéo dài không và kỹ năng của nghề có mang sang việc khác được không. Nếu cả hai câu đều có, bạn không phí công dù nghề đổi tên hay thay đổi.

Học sinh nên học lập trình để chuẩn bị cho nghề tương lai không?

Học lập trình cơ bản có ích vì nó rèn tư duy từng bước, nhưng không phải ai cũng cần làm nghề lập trình. Quan trọng hơn là dùng máy tính để làm việc thật, đọc hiểu tốt và biết tự học. Lập trình là một lựa chọn, không phải điều bắt buộc.

Nghề chăm sóc người cao tuổi học ở đâu?

Có các khoá sơ cấp về chăm sóc người cao tuổi, và các ngành điều dưỡng, phục hồi chức năng ở trung cấp, cao đẳng, đại học cũng liên quan. Chương trình và tên gọi khác nhau theo cơ sở, bạn tra thông tin tại trường hoặc Sở GD&ĐT nơi em ở.

Vận hành thiết bị bay phun thuốc có cần giấy phép không?

Hoạt động bay thiết bị không người lái có quy định quản lý riêng, và việc dùng thuốc bảo vệ thực vật cũng có yêu cầu an toàn. Điều kiện cụ thể có thể thay đổi, nên khi muốn theo nghề, bạn tra quy định mới nhất của cơ quan quản lý.

Em ở nông thôn thì có cơ hội làm nghề mới không?

Có. Nhiều nghề mới như vận hành máy nông nghiệp hiện đại, lắp điện mặt trời, bán nông sản trực tuyến, chăm sóc người cao tuổi lại có nhu cầu lớn ở nông thôn. Bạn nên để ý những việc mới đang xuất hiện ngay ở xã mình.

Nghề cũ của bố mẹ có còn đáng để em học không?

Đáng, nếu em thích nó. Phần lớn nghề cũ đang đổi công cụ chứ không biến mất. Em có lợi thế học được kinh nghiệm của bố mẹ, rồi bổ sung phần công nghệ mới mà thế hệ trước chưa có.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138