Nhóm nghề dịch vụ và du lịch là những nghề làm ra trải nghiệm cho người khác: lễ tân đón khách, nhân viên buồng phòng giữ phòng sạch, đầu bếp nấu, nhân viên phục vụ mang món ra, hướng dẫn viên dẫn đoàn, thợ làm tóc, làm móng, người chăm sóc khách hàng qua điện thoại và tin nhắn. Việc chính mỗi ngày là hiểu khách cần gì, làm đúng và làm nhanh, giữ bình tĩnh khi có chuyện không như ý.
Nhóm này mở ra cho nhiều con đường học, từ khoá sơ cấp vài tháng đến đại học, và có mặt ở khắp nơi: thành phố biển, thị trấn, khu du lịch vùng núi. Bài dưới chia nhóm nghề thành phía trước và phía sau quầy, nêu ba kỹ năng lõi, kể chuyện lịch làm việc theo mùa và gợi ý cách thử nghề an toàn khi còn là học sinh.
Phía trước quầy và phía sau quầy
Cách chia đơn giản nhất cho nhóm dịch vụ là xem người làm nghề gặp khách nhiều hay ít. Hai phía cần tính cách và kỹ năng khá khác nhau.
| Vị trí | Việc chính | Gặp khách | Điều cần có |
|---|---|---|---|
| Lễ tân khách sạn | Nhận đặt phòng, làm thủ tục nhận và trả phòng, trả lời câu hỏi, xử lý yêu cầu | Rất nhiều | Giao tiếp, ngoại ngữ, bình tĩnh |
| Nhân viên phục vụ nhà hàng | Đón khách, ghi món, mang món, dọn bàn, giới thiệu món | Rất nhiều | Nhanh nhẹn, nhớ tốt, lịch sự |
| Hướng dẫn viên du lịch | Dẫn đoàn, thuyết minh, sắp xếp lịch trình, lo an toàn của đoàn | Suốt chuyến đi | Kiến thức, sức khoẻ, ứng biến |
| Thợ làm tóc, làm móng, chăm sóc da | Tư vấn, thực hiện dịch vụ, giữ vệ sinh dụng cụ | Từng khách một, lâu | Khéo tay, kiên nhẫn, sạch sẽ |
| Đầu bếp, phụ bếp | Sơ chế, nấu theo công thức, giữ vệ sinh an toàn thực phẩm | Ít | Chịu nóng, chịu áp lực giờ cao điểm |
| Nhân viên buồng phòng | Dọn và chuẩn bị phòng theo tiêu chuẩn, báo hỏng hóc | Ít | Cẩn thận, sức bền, trung thực |
| Điều hành tour, đặt dịch vụ | Liên hệ nhà xe, khách sạn, nhà hàng, tính chi phí, xử lý thay đổi | Qua điện thoại, tin nhắn | Tổ chức, tính toán, chi tiết |
Một bạn thích dịch vụ nhưng ngại đứng trước đông người vẫn có nhiều chỗ ở phía sau quầy. Ngược lại, một bạn thích nói chuyện sẽ thấy phía sau quầy hơi buồn. Biết mình nghiêng về phía nào giúp bạn thu hẹp danh sách nhanh hơn.
Ba kỹ năng lõi của mọi nghề dịch vụ
Đọc được người đối diện. Khách không phải lúc nào cũng nói rõ họ cần gì. Người làm dịch vụ giỏi để ý nét mặt, giọng nói, hoàn cảnh: khách đi cùng trẻ nhỏ, khách mệt sau chuyến xe dài, khách đang vội. Kỹ năng này rèn được qua quan sát hằng ngày, kể cả khi bạn phụ bán hàng ở nhà.
Làm đúng chuẩn, kể cả khi không ai nhìn. Phòng phải sạch như nhau dù khách có kiểm tra hay không, món ăn phải đúng vệ sinh dù bếp đang đông. Các khách sạn, nhà hàng có quy trình chuẩn và người làm nghề phải giữ nó mỗi ngày. Đây là phần ít được nói tới nhưng là lý do khách quay lại.
Giữ bình tĩnh khi có chuyện. Đặt phòng bị trùng, món ra chậm, xe đón đoàn tới muộn, khách nóng giận. Người làm dịch vụ không tranh cãi mà tìm cách giải quyết, xin lỗi đúng chỗ và báo cấp trên khi vượt quá quyền mình. Bạn có thể tự hỏi: khi bị trách oan, em thường phản ứng thế nào?
Ngoại ngữ là lợi thế lớn, nhưng không phải điều kiện đầu tiên. Ở các thành phố du lịch, nói được tiếng Anh hoặc một ngoại ngữ khác mở ra nhiều vị trí hơn. Tuy vậy, nhiều người bắt đầu với ngoại ngữ yếu và học dần khi làm. Thái độ phục vụ và sự cẩn thận thường được nhìn đầu tiên.
Tình huống: Vy lớp 12 ở Khánh Hoà phân vân giữa lễ tân và điều hành tour
Vy học lớp 12 ở Khánh Hoà, nơi có nhiều khách sạn và khu du lịch biển. Vy nói tiếng Anh khá, thích gặp người lạ và kể chuyện về quê mình. Mẹ Vy muốn Vy học đại học ngành kinh tế cho chắc, còn Vy thì nghĩ tới nghề lễ tân hoặc hướng dẫn viên.
Thay vì tranh luận, Vy làm hai việc. Vy nhờ một người quen làm lễ tân ở khách sạn cho ngồi nói chuyện nửa tiếng vào giờ vắng khách, và hỏi người đó về ca đêm, về lần xử lý khách khó nhất. Vy cũng xem kỹ lịch trình một tour ba ngày của công ty du lịch mà gia đình từng đi, rồi tự viết ra danh sách mọi việc phải chuẩn bị để tour ấy diễn ra.
Sau hai việc đó, Vy nhận ra mình thích phần sắp xếp hơn phần đứng quầy. Vy kể với mẹ, và hai mẹ con tìm hiểu ngành quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành ở bậc đại học, vừa đúng mong muốn học đại học của mẹ, vừa gần với điều Vy thích. Vy cũng để sẵn phương án học cao đẳng du lịch nếu kết quả xét tuyển không như ý. Cả hai đường đều dẫn tới nghề Vy muốn.
Ca làm, cuối tuần và mùa cao điểm
Điều đầu tiên người làm dịch vụ sẽ kể với bạn là lịch làm việc. Khách nghỉ ngơi thì người làm dịch vụ đi làm: cuối tuần, ngày lễ, Tết, mùa hè thường là lúc bận nhất. Khách sạn có ca sáng, ca chiều, ca đêm. Nhà hàng bận nhất vào giờ ăn trưa và tối. Hướng dẫn viên có tháng đi liên tục, có tháng ở nhà nhiều.
Điều này không tốt cũng không xấu, chỉ là khác. Có người thích được nghỉ vào ngày thường khi mọi nơi vắng vẻ. Có người lại thấy khó khi không ăn Tết cùng gia đình. Bạn nên tự hỏi mình và hỏi cả gia đình, vì lịch làm việc ảnh hưởng tới cả nhà.
Mùa cao điểm và mùa thấp điểm cũng khác nhau ở các vùng. Thành phố biển đông khách vào mùa hè, vùng núi đông khách vào mùa hoa hay mùa lạnh. Một số nơi tuyển thêm người làm thời vụ vào mùa cao điểm. Với học sinh, đây là lúc có thể quan sát nghề rõ nhất, nhưng cũng là lúc người làm nghề bận nhất, nên hãy xin gặp họ vào thời điểm vắng hơn để được nghe kỹ.
Thử nghề dịch vụ khi còn là học sinh, an toàn và đúng tuổi
Nhóm nghề này có nhiều cơ hội thử sớm. Điều quan trọng là thử đúng cách để vừa học được vừa an toàn.
- Bắt đầu ở nhà: nhận phần đón khách, pha trà, dọn dẹp khi gia đình có giỗ, có tiệc. Để ý xem em có thấy vui khi người khác được chăm chu đáo không.
- Nhận việc phục vụ trong các sự kiện của trường như ngày hội, buổi đón khách, tiệc cuối năm. Đây là môi trường an toàn có thầy cô ở bên.
- Hỏi chuyện ba người ở ba vị trí khác nhau: một người phía trước quầy, một người trong bếp, một người làm điều hành.
- Nếu muốn làm thêm dịp hè, cùng bố mẹ chọn nơi đáng tin, việc nhẹ, giờ làm ban ngày, có hợp đồng hoặc thoả thuận rõ ràng. Người chưa thành niên có quy định riêng về thời giờ và loại công việc, gia đình nên tra Bộ luật Lao động trước.
- Không nhận việc làm khuya, việc ở nơi có bán rượu bia cho khách, việc phải đi xa nhà một mình hoặc giữ giấy tờ tuỳ thân của em.
- Sau mỗi lần thử, ghi lại một điều em làm tốt và một điều em thấy khó.
Làm thêm chỉ nên chiếm một phần nhỏ của mùa hè. Mục tiêu là hiểu nghề, không phải bỏ học đi làm sớm.
Học ở đâu và những giấy tờ nghề cần
Nhóm nghề dịch vụ có nhiều loại hình học khác nhau. Dưới đây là những điểm chung nên biết, còn chi tiết chương trình cần tra tại cơ sở đào tạo.
- Bậc sơ cấp thường dạy một kỹ năng cụ thể như pha chế đồ uống, phụ bếp, làm tóc, làm móng, buồng phòng, học thực hành là chính.
- Bậc trung cấp và cao đẳng có các nghề như quản trị khách sạn, kỹ thuật chế biến món ăn, hướng dẫn du lịch, có thời gian thực tập ở cơ sở thật.
- Bậc đại học có các ngành du lịch, quản trị khách sạn, quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành, nặng phần quản lý và kinh doanh.
- Hướng dẫn viên du lịch phải có thẻ hướng dẫn viên theo Luật Du lịch; điều kiện cấp thẻ tuỳ loại nội địa, quốc tế hay tại điểm, cần tra quy định mới nhất.
- Người làm trong bếp và chế biến thực phẩm phải nắm kiến thức an toàn thực phẩm theo quy định của cơ sở và cơ quan quản lý.
- Ngoại ngữ có chứng chỉ là điểm cộng khi xin việc ở nhiều nơi, nhưng khả năng nói thật mới là thứ được dùng mỗi ngày.
Với nhóm này, thời gian thực tập ở cơ sở thật thường quyết định nhiều về tay nghề. Khi tìm hiểu một trường, hãy hỏi kỹ học viên được thực tập ở đâu và bao lâu.
Câu em tự hỏi mình và cách tự kiểm
Em có vui khi người khác hài lòng, kể cả khi họ không cảm ơn? Nghề dịch vụ có nhiều ngày khách không nói lời cảm ơn nào. Nếu niềm vui của em đến từ việc làm xong đúng chuẩn, em sẽ bền với nghề hơn. Cách kiểm: để ý cảm giác của em sau một buổi phụ việc nhà mà không ai khen.
Em đứng được bao lâu mà không mệt quá? Lễ tân, phục vụ, đầu bếp, hướng dẫn viên đều đứng và đi rất nhiều. Cách kiểm: tham gia trọn một buổi phục vụ sự kiện ở trường, từ chuẩn bị đến dọn dẹp, rồi ghi lại em mệt ở đâu.
Khi bị trách, em xin lỗi trước hay giải thích trước? Trong dịch vụ, xin lỗi đúng lúc rồi mới giải thích thường làm khách dịu lại. Không phải ai cũng quen cách này, nhưng nó rèn được. Cách kiểm: nhớ lại ba lần gần nhất em bị góp ý và cách em đã đáp.
Em có thích nhớ chi tiết về người khác không? Người làm dịch vụ giỏi nhớ khách thích phòng tầng cao, thích món ít cay, có con nhỏ. Cách kiểm: thử ghi lại sở thích của mười người thân, xem em thấy thú vị hay thấy mệt.
Câu hỏi thường gặp
Nghề phục vụ, buồng phòng có phải là nghề thấp kém không?
Không. Đây là những nghề giữ cho khách sạn, nhà hàng vận hành mỗi ngày, cần sự cẩn thận và trung thực. Nhiều quản lý khách sạn bắt đầu từ vị trí phục vụ hoặc buồng phòng. Mọi nghề làm đúng và tử tế đều đáng tôn trọng.
Em hướng nội thì có làm được nghề dịch vụ không?
Được. Nhiều vị trí phía sau quầy như bếp, buồng phòng, điều hành tour, đặt dịch vụ ít phải đứng trước đông người. Ngay cả phía trước quầy, người hướng nội lắng nghe tốt cũng thường được khách quý. Điều quan trọng là bạn có muốn chăm cho người khác hay không.
Học sinh lớp 10, lớp 11 có được đi làm thêm ở nhà hàng không?
Người chưa thành niên được làm một số việc nhẹ với điều kiện về thời giờ và sự đồng ý của cha mẹ theo pháp luật lao động. Gia đình nên tra Bộ luật Lao động, chọn nơi đáng tin, làm ban ngày, và không để việc làm ảnh hưởng tới việc học.
Muốn làm hướng dẫn viên du lịch cần chuẩn bị gì từ khi còn đi học?
Bạn nên giữ tốt môn lịch sử, địa lý, ngoại ngữ và tập nói trước đông người. Tìm hiểu kỹ về quê mình, tham gia câu lạc bộ thuyết trình hay đội hướng dẫn của trường. Khi đi làm, hướng dẫn viên cần có thẻ theo Luật Du lịch.
Nghề dịch vụ có phải làm vào ngày Tết không?
Nhiều vị trí phải làm vào dịp lễ Tết vì đó là lúc khách đông. Lịch cụ thể tuỳ nơi làm và vị trí, có nơi chia ca để mọi người được nghỉ luân phiên. Bạn nên hỏi thẳng người làm nghề về chuyện này để biết mình có chấp nhận được không.
Học đầu bếp có cần học đại học không?
Không bắt buộc. Nhiều đầu bếp học sơ cấp, trung cấp hoặc cao đẳng rồi tích luỹ kinh nghiệm trong bếp thật. Có người học thêm về quản lý khi muốn mở quán hoặc làm bếp trưởng. Tay nghề trong bếp được đo bằng món ăn, không bằng bằng cấp.