Nhóm nghề kỹ thuật và sửa chữa gồm những người lắp đặt, vận hành, bảo dưỡng và sửa máy móc, thiết bị, phương tiện: thợ điện, thợ điện lạnh, thợ cơ khí, thợ hàn, thợ sửa ô tô và xe máy, kỹ thuật viên bảo trì ở nhà máy. Một ngày của họ là chuỗi việc tìm ra chỗ hỏng, xử lý bằng tay và dụng cụ, kiểm tra lại cho chắc, rồi giải thích cho khách hoặc ghi vào sổ.
Nhóm này có thể bắt đầu học từ bậc sơ cấp vài tháng, cũng có thể đi lên tới cao đẳng, đại học, và người giỏi tay nghề được cần ở cả quê lẫn thành phố. Bài dưới đây chia nhóm nghề thành bốn mảng, kể một ngày theo giờ, nói rõ chuyện an toàn và chỉ cách thử xem mình có hợp kiểu việc này không.
Bốn mảng lớn trong nhóm nghề kỹ thuật
Điện và điện tử. Lắp đặt hệ thống điện trong nhà, xưởng, công trình; sửa thiết bị điện gia dụng; bảo trì tủ điện ở nhà máy; sửa bảng mạch điện tử. Đây là mảng đòi hỏi hiểu nguyên lý kỹ, vì sai một mối nối có thể gây chập cháy hoặc điện giật.
Cơ khí và chế tạo. Tiện, phay, hàn, gò, lắp ráp chi tiết máy theo bản vẽ kỹ thuật. Người làm mảng này làm việc với kim loại, máy công cụ và sai số rất nhỏ. Ở nhà máy, máy điều khiển số ngày càng nhiều nên thợ cơ khí còn phải biết lập trình máy ở mức cơ bản.
Nhiệt lạnh. Lắp đặt, bảo dưỡng, sửa máy điều hoà, tủ lạnh, kho lạnh, hệ thống làm mát ở siêu thị và nhà máy chế biến. Mảng này nhiều việc vào mùa nóng, làm cả trong nhà khách lẫn trên mái, ngoài trời.
Phương tiện giao thông và máy nông nghiệp. Sửa xe máy, ô tô, máy kéo, máy gặt, động cơ thuyền. Xe ngày nay có nhiều phần điện tử nên người thợ vừa dùng cờ lê vừa dùng máy chẩn đoán lỗi. Ở vùng nông thôn và ven biển, thợ sửa máy nông nghiệp, máy thuyền luôn được tìm.
Các mảng gặp nhau ở chỗ cách nghĩ. Dù làm mảng nào, người thợ đều đi theo vòng: nghe mô tả lỗi, đặt giả thuyết, kiểm tra từng phần, sửa, thử lại. Nếu bạn thích kiểu suy nghĩ này khi tự sửa một chiếc xe đạp hay ổ cắm, đó là một tín hiệu đáng chú ý.
Một ngày của thợ điện lạnh theo từng giờ
Đây là một ngày giả định của một thợ điện lạnh làm cho cửa hàng dịch vụ ở thành phố vào mùa hè. Ngày thật có thể thay đổi nhiều tuỳ số lịch hẹn.
| Giờ | Việc | Kỹ năng dùng tới |
|---|---|---|
| 7 giờ 30 | Nhận lịch hẹn trong ngày, kiểm tra đồ nghề, vật tư, gas lạnh mang theo | Sắp xếp, chuẩn bị |
| 8 giờ 30 | Bảo dưỡng ba máy điều hoà ở một văn phòng: tháo, rửa dàn lạnh, đo áp suất | Thao tác tay, đo đạc |
| 11 giờ | Đến nhà khách có máy chảy nước, tìm nguyên nhân là ống thoát bị tắc | Chẩn đoán lỗi, giao tiếp |
| 13 giờ 30 | Lắp máy mới cho một phòng ngủ, đi ống, khoan tường, treo cục nóng ngoài ban công có dây an toàn | Đọc vị trí, an toàn trên cao |
| 16 giờ | Một máy không lạnh, kiểm tra thấy hỏng tụ, báo giá cho khách và thay | Điện cơ bản, giải thích cho khách |
| 17 giờ 30 | Về cửa hàng, ghi lại việc đã làm, báo vật tư đã dùng | Ghi chép, trung thực |
Nhìn cột cuối, bạn thấy nghề kỹ thuật không chỉ là khéo tay. Người thợ còn phải nói chuyện với khách, tính toán, ghi chép và chịu trách nhiệm về chỗ mình đã sửa.
Tình huống: Khoa lớp 10 ở Hải Phòng mê tháo lắp xe
Khoa học lớp 10 ở Hải Phòng. Từ năm lớp 7, Khoa đã tự tháo bánh xe đạp, thay má phanh, sau đó phụ bố thay dầu xe máy. Khoa học toán và vật lý ở mức khá, nhưng ngữ văn và tiếng Anh chật vật. Có người trong họ nói Khoa nên đi học nghề cho xong, có người nói phải cố đỗ đại học kỹ thuật mới có tương lai, và Khoa không biết nghe ai.
Khoa thử một cách khác: dành ba buổi chiều thứ bảy phụ việc ở tiệm sửa xe máy của chú hàng xóm, chỉ đưa dụng cụ, lau chùi và quan sát, với sự đồng ý của bố mẹ. Khoa để ý thấy mình thích nhất là lúc chú dùng máy đọc lỗi trên những xe phun xăng điện tử, và thấy mình hay hỏi vì sao hơn là hỏi làm thế nào.
Từ đó Khoa có một câu hỏi rõ hơn: mình thích phần chẩn đoán và điện tử trên xe. Khoa ghi lại để tìm hiểu cả hai đường: học cao đẳng công nghệ ô tô sau lớp 12, hoặc học đại học ngành kỹ thuật ô tô. Cả hai đều là đường tốt, và Khoa còn hai năm để tìm hiểu thêm trước khi chọn. Điều quan trọng là Khoa không còn chọn theo câu nói của người khác nữa.
Những kỹ năng thật nghề kỹ thuật cần, ngoài khéo tay
Nhiều người nghĩ nghề kỹ thuật chỉ cần khéo tay và sức khoẻ. Người làm lâu năm sẽ kể ra một danh sách dài hơn.
- Đọc hiểu bản vẽ, sơ đồ mạch, tài liệu hướng dẫn của hãng, nhiều tài liệu bằng tiếng Anh.
- Tính toán cơ bản: đổi đơn vị, tính tiết diện dây điện, tính công suất, đo sai số.
- Kiên nhẫn dò lỗi theo từng bước, không thay đồ bừa cho nhanh.
- Giải thích cho khách bằng lời dễ hiểu: hỏng ở đâu, vì sao, sửa thế nào, có cần thay không.
- Trung thực về chỗ hỏng và giá cả; uy tín của thợ đến từ đây nhiều hơn từ tay nghề.
- Giữ đồ nghề gọn gàng, biết bảo quản dụng cụ đo.
- Học tiếp khi có thiết bị mới, vì xe, máy, đồ điện đổi công nghệ đều đặn.
Bạn có thể tự rèn phần lớn danh sách này ngay khi còn đi học: môn vật lý cho phần điện và cơ, môn toán cho phần tính, tiếng Anh cho phần đọc tài liệu, và các việc sửa chữa nhỏ trong nhà cho phần kiên nhẫn.
An toàn là phần không được làm qua loa
Nhóm nghề kỹ thuật có nhiều rủi ro: điện giật, bỏng khi hàn, kẹt tay vào máy, ngã khi làm trên cao, hít khí độc trong khoang kín. Vì vậy người làm nghề phải được huấn luyện an toàn lao động, và nhiều công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn chỉ được làm khi đã qua huấn luyện theo quy định. Đây không phải thủ tục giấy tờ, mà là thứ giữ cho người thợ về nhà an toàn mỗi ngày.
Với học sinh, có ba điều cần nhớ. Một, khi phụ giúp ở tiệm hay ở nhà, bạn không tự ý đụng vào điện đang có nguồn, không đứng dưới xe đang kích, không dùng máy cắt, máy mài khi chưa được người lớn hướng dẫn và đứng cạnh. Hai, nếu bạn chưa đủ mười tám tuổi, pháp luật lao động hạn chế nhiều công việc nặng nhọc, nguy hiểm; khi muốn làm thêm, bạn và bố mẹ tra Bộ luật Lao động trước. Ba, dụng cụ bảo hộ như kính, găng, giày là một phần của nghề, người thợ giỏi luôn dùng chúng.
Nếu bạn thấy mình hay làm ẩu, thích làm nhanh cho xong, đây là điều cần sửa sớm, dù sau này bạn làm nghề gì.
Các bậc học của nghề kỹ thuật: học gì, ra làm được gì
Mỗi bậc học có chỗ đứng riêng, không bậc nào là đường vòng. Thời gian và điều kiện cụ thể cần tra tại cơ sở đào tạo và Sở GD&ĐT, vì quy định có thể điều chỉnh.
| Bậc học | Học gì là chính | Ra trường thường làm được |
|---|---|---|
| Sơ cấp | Một nghề hẹp, nhiều thực hành, học trong thời gian ngắn | Thợ phụ, thợ một việc như sửa điện dân dụng cơ bản |
| Trung cấp | Nghề rộng hơn, có lý thuyết nền; người học sau lớp 9 thường học kèm văn hoá | Thợ độc lập ở cửa hàng, công nhân kỹ thuật ở nhà máy |
| Cao đẳng | Kỹ thuật sâu hơn, chẩn đoán, bảo trì hệ thống, quản lý một nhóm nhỏ | Kỹ thuật viên, tổ trưởng kỹ thuật |
| Đại học | Nguyên lý, tính toán, thiết kế, nghiên cứu | Kỹ sư thiết kế, vận hành, quản lý kỹ thuật |
Nhiều người đi từ sơ cấp hoặc trung cấp, làm vài năm rồi học liên thông lên cao hơn. Cũng có người học đại học xong vẫn phải xuống xưởng học tay nghề từ đầu. Con đường nào cũng cần thời gian làm thật.
Tự kiểm trong một tháng: em có hợp kiểu việc kỹ thuật không
Không cần trắc nghiệm, chỉ cần bốn việc nhỏ làm thật trong bốn tuần. Mỗi tuần một việc, làm xong ghi lại ba dòng: em làm được gì, em vướng ở đâu, em cảm thấy thế nào.
- Tuần một: chọn một đồ hỏng nhẹ trong nhà như ổ cắm lỏng, quạt kêu, xe đạp tuột xích. Nhờ người lớn kiểm tra an toàn, ngắt điện nếu có, rồi tự tìm nguyên nhân trước khi sửa.
- Tuần hai: đọc kỹ sách hướng dẫn của một thiết bị trong nhà, tìm phần bảo dưỡng định kỳ và làm theo một mục, ví dụ vệ sinh lưới lọc máy điều hoà cùng bố mẹ.
- Tuần ba: xem một người thợ làm việc ít nhất một giờ, ở tiệm quen hoặc khi thợ đến nhà, và ghi lại thứ tự các bước họ làm.
- Tuần bốn: tự vẽ lại sơ đồ đơn giản của một thứ em đã sửa, ghi rõ bộ phận nào nối với bộ phận nào, rồi giải thích cho một người trong nhà nghe.
- Cuối tháng, đọc lại bốn trang ghi chép và gạch chân những lúc em thấy hào hứng nhất.
Nếu những lúc hào hứng nằm ở phần tìm lỗi và vẽ sơ đồ, bạn có thể hợp với hướng kỹ thuật viên hoặc kỹ sư. Nếu nằm ở phần tự tay làm và thấy đồ chạy lại, bạn có thể hợp với hướng thợ tay nghề cao. Cả hai đều là nghề tốt. Nếu cả bốn tuần đều thấy nặng nề, đó cũng là một thông tin có ích, không phải thất bại.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề kỹ thuật sau lớp 9 có bị coi là kém không?
Không. Học nghề sau lớp 9 là một con đường chính đáng, nhiều thợ giỏi bắt đầu từ đó và học lên khi đã có tay nghề. Điều làm nên giá trị của người thợ là tay nghề, sự trung thực và tinh thần học tiếp, không phải năm bắt đầu học.
Con gái có làm được nghề kỹ thuật sửa chữa không?
Được. Nhiều mảng như điện tử, điện lạnh, bảo trì nhà máy, kiểm tra chất lượng không đòi hỏi sức mạnh đặc biệt mà cần cẩn thận và hiểu nguyên lý. Bạn nữ thích máy móc nên tìm hiểu như mọi bạn khác.
Học dở văn và tiếng Anh thì làm nghề kỹ thuật có ổn không?
Vẫn làm được, nhưng bạn nên cố giữ tiếng Anh ở mức đọc được tài liệu kỹ thuật, vì nhiều sách hướng dẫn của hãng viết bằng tiếng Anh. Phần viết và nói rõ ràng cũng cần khi giải thích cho khách.
Học sinh có nên đi làm thêm ở tiệm sửa xe dịp hè không?
Có thể, nếu bố mẹ đồng ý, chủ tiệm là người tin cậy và bạn chỉ làm việc nhẹ, an toàn. Người chưa thành niên bị hạn chế nhiều công việc nặng nhọc, nguy hiểm, nên bạn và gia đình cần tra Bộ luật Lao động trước khi nhận việc.
Làm sao biết em hợp nghề kỹ thuật hay chỉ thích chơi máy móc?
Thử làm một việc sửa chữa trọn vẹn từ đầu đến cuối, kể cả phần dọn dẹp và kiểm tra lại. Nếu bạn vẫn thấy thích ở phần dò lỗi và phần làm cho chắc chắn, không chỉ phần tháo ra, đó là tín hiệu tốt.
Nghề kỹ thuật có bị máy móc tự động thay thế không?
Một số việc lặp lại sẽ được máy làm, nhưng máy tự động lại cần người lắp đặt, bảo trì và sửa. Người thợ chịu học thiết bị mới thường có thêm việc chứ không mất việc. Điều cần tránh là dừng học khi đã có nghề.