Ngoài bác sĩ, ngành y tế cần rất nhiều nghề khác: điều dưỡng chăm sóc người bệnh suốt ca trực, hộ sinh đỡ đẻ và chăm mẹ con, kỹ thuật viên xét nghiệm phân tích mẫu, kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh chụp chiếu, kỹ thuật viên phục hồi chức năng giúp người bệnh tập lại vận động, người làm dược cấp phát và tư vấn thuốc. Mỗi nghề có một ngày làm việc riêng và con đường học riêng, từ trung cấp đến đại học.
Học sinh thích sinh học, thích giúp người thường chỉ nghĩ tới hai lựa chọn là làm bác sĩ hoặc thôi. Bài này mở rộng danh sách đó, kể lại một ngày của từng nghề, những điều ít ai nói trước và cách bạn lớp 10 đến lớp 12 tìm hiểu nhóm nghề này bằng việc thật.
Một bệnh viện tuyến tỉnh cần những ai
Khi bạn vào khám ở một bệnh viện, người bạn gặp đầu tiên thường không phải bác sĩ. Đó có thể là nhân viên tiếp đón hướng dẫn thủ tục, điều dưỡng đo huyết áp, kỹ thuật viên lấy máu. Sau khi bác sĩ khám, mẫu máu của bạn đi tới phòng xét nghiệm, phim chụp do kỹ thuật viên hình ảnh thực hiện, đơn thuốc do người làm dược cấp phát. Nếu phải nằm viện, người ở bên bạn nhiều giờ nhất mỗi ngày là điều dưỡng.
Nói cách khác, bác sĩ là người ra quyết định chẩn đoán và điều trị, nhưng để quyết định đó thành hiện thực cần cả một đội. Nhiều nghề trong đội ấy có thời gian học ngắn hơn bác sĩ, có thể bắt đầu từ trung cấp hoặc cao đẳng rồi học liên thông lên cao hơn khi đã đi làm.
Ngoài bệnh viện, các nghề này còn làm ở trạm y tế xã, phòng khám, nhà thuốc, trung tâm phục hồi chức năng, viện dưỡng lão, phòng xét nghiệm tư nhân, công ty dược. Vì vậy dù ở quê hay ở thành phố, nhóm nghề này đều có chỗ làm.
Một ngày của từng nghề: làm gì, với ai, học ở đâu
Bảng dưới mô tả ở mức chung, mỗi nơi làm việc có cách tổ chức khác nhau. Loại hình học là những bậc thường gặp, còn ngành cụ thể và thời gian học cần tra tại trường.
| Nghề | Một ngày thường làm gì | Làm việc nhiều với | Bậc học thường gặp |
|---|---|---|---|
| Điều dưỡng | Nhận bàn giao ca, theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tiêm truyền theo y lệnh, thay băng, ghi chép, dặn dò người bệnh và gia đình | Người bệnh, người nhà, bác sĩ | Cao đẳng, đại học |
| Hộ sinh | Theo dõi sản phụ, hỗ trợ cuộc đẻ, chăm sóc mẹ và trẻ sơ sinh, hướng dẫn cho con bú | Sản phụ, trẻ sơ sinh | Cao đẳng, đại học |
| Kỹ thuật viên xét nghiệm | Nhận mẫu, chạy máy phân tích, kiểm soát chất lượng, soi kính hiển vi, trả kết quả | Mẫu bệnh phẩm, máy móc, số liệu | Cao đẳng, đại học |
| Kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh | Chuẩn bị người bệnh, đặt tư thế, vận hành máy chụp, giữ an toàn bức xạ | Người bệnh và máy móc | Cao đẳng, đại học |
| Kỹ thuật viên phục hồi chức năng | Hướng dẫn bài tập vận động, trị liệu bằng nhiệt và dụng cụ, theo dõi tiến bộ từng buổi | Người bệnh sau tai biến, chấn thương, người cao tuổi | Cao đẳng, đại học |
| Làm dược | Kiểm tra đơn, cấp phát thuốc, hướng dẫn cách dùng, quản lý kho thuốc | Thuốc, đơn thuốc, người mua | Trung cấp, cao đẳng, đại học |
| Y sĩ | Khám chữa bệnh thông thường trong phạm vi được phép, làm công tác phòng bệnh ở cơ sở | Người dân ở xã, phường | Trung cấp, cao đẳng |
Bậc học trong bảng có thể thay đổi theo quy định từng thời kỳ. Trước khi nộp hồ sơ, bạn tra thông tin trên trang của Bộ Y tế, Bộ GD&ĐT và chính trường định học.
Tình huống: Thư lớp 11 ở Cần Thơ thích sinh học nhưng sợ máu
Thư học lớp 11 ở Cần Thơ, điểm sinh học tốt, thích đọc về cơ thể người. Cả nhà nghĩ Thư sẽ học bác sĩ. Nhưng mỗi lần lấy máu ở trạm y tế, Thư thấy chóng mặt, và Thư lo mình không hợp với ngành y.
Thư hỏi chị họ làm điều dưỡng xem có cách nào biết mình hợp nghề nào không. Chị khuyên Thư tách ra từng nghề thay vì nghĩ cả ngành y là một. Thư ngồi viết lại: nghề nào phải tiếp xúc nhiều với vết thương, nghề nào chủ yếu làm với máy và mẫu, nghề nào làm với vận động của cơ thể. Thư nhận ra phục hồi chức năng là chỗ mình tò mò nhất, vì nó gắn với cơ thể người mà ít gặp máu.
Thư không chốt ngay. Thư nhờ chị họ giới thiệu một kỹ thuật viên phục hồi chức năng, xin ngồi quan sát nửa buổi ở phòng tập của bệnh viện vào dịp hè, với sự đồng ý của nơi đó. Thư cũng tự nhắc mình rằng cảm giác sợ máu ở tuổi mười sáu có thể giảm khi được tiếp xúc dần trong môi trường được hướng dẫn, nên chưa cần gạch hẳn các nghề khác ra khỏi danh sách.
Những điều ít ai kể trước về nhóm nghề y tế
Làm theo ca, có cả đêm và ngày lễ. Bệnh viện không đóng cửa. Điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật viên xét nghiệm cấp cứu thường trực theo ca, có tuần làm đêm. Bạn nên hỏi thẳng người làm nghề về lịch trực của họ, vì đây là điều ảnh hưởng nhiều nhất tới sinh hoạt.
Đứng và đi rất nhiều. Một ca trực của điều dưỡng có thể đi bộ quanh khoa hàng nghìn bước. Kỹ thuật viên phục hồi chức năng phải đỡ, nâng, hướng dẫn người bệnh suốt buổi. Sức khoẻ và tư thế làm việc là chuyện cần chuẩn bị từ sớm.
Quy trình chặt và ghi chép nhiều. Mọi việc đều theo quy trình để tránh sai sót: kiểm tra đúng người bệnh, đúng thuốc, đúng liều, ghi lại từng việc đã làm. Bạn nào cẩn thận, thích làm đúng từng bước sẽ thấy dễ chịu với điều này.
Phải có giấy phép hành nghề. Nhiều nghề trong nhóm này chỉ được làm chính thức khi đã học đúng chương trình, qua thời gian thực hành và được cấp phép theo luật về khám bệnh, chữa bệnh và luật dược. Điều kiện cụ thể có thể thay đổi, nên khi đến lúc bạn tra quy định mới nhất của Bộ Y tế.
Học suốt cả đời làm nghề. Thuốc mới, máy mới, quy trình mới xuất hiện đều đặn. Người làm y tế phải cập nhật kiến thức định kỳ, nên nếu bạn ngại việc học tiếp sau khi ra trường, đây là điều đáng cân nhắc.
Học sinh lớp 10 đến 12 tìm hiểu nhóm nghề y tế bằng cách nào
Bạn chưa thể vào làm trong bệnh viện, nhưng vẫn có nhiều cách thật để biết nghề y tế trông như thế nào từ bên trong.
- Liệt kê người quen làm y tế, kể cả người làm ở nhà thuốc hay trạm y tế xã. Ghi rõ mỗi người làm nghề gì, không chỉ ghi làm ở bệnh viện.
- Hẹn hỏi chuyện mỗi người khoảng hai mươi phút. Hỏi về một ngày làm việc gần nhất của họ, từ lúc đến tới lúc về, thay vì hỏi nghề có tốt không.
- Hỏi họ một việc khó nhất và một việc vui nhất trong tuần qua. Câu trả lời này cho bạn thấy mặt thật của nghề hơn mọi lời giới thiệu.
- Tham gia hoạt động tình nguyện có hướng dẫn như hỗ trợ ngày khám sức khoẻ cộng đồng, hiến máu nhân đạo khi đủ tuổi, sơ cứu cơ bản ở trường.
- Học một khoá sơ cứu cơ bản nếu trường hoặc địa phương có tổ chức. Cách bạn phản ứng khi thấy người bị thương là một thông tin thật về chính mình.
- Ghi lại sau mỗi lần tìm hiểu: điều gì làm em thích, điều gì làm em ngại, điều gì em chưa biết. Ba dòng là đủ.
Đừng xin vào khu điều trị hay phòng mổ để xem. Những nơi đó cần giữ an toàn cho người bệnh. Quan sát ở khu được phép và qua câu chuyện của người làm nghề đã đủ nhiều thông tin.
Hiểu lầm hay gặp và điều thật nên biết
Nhiều học sinh loại nhóm nghề y tế, hoặc chọn nó, vì một hình dung chưa đúng. Đặt hai cột cạnh nhau để tự kiểm lại hình dung của mình.
| Hình dung thường gặp | Điều thật nên biết |
|---|---|
| Điều dưỡng chỉ làm theo lời bác sĩ, không cần suy nghĩ | Điều dưỡng tự theo dõi, phát hiện dấu hiệu bất thường và báo kịp thời; nhiều tình huống do chính họ nhận ra trước |
| Kỹ thuật viên xét nghiệm chỉ bấm máy | Họ phải hiểu vì sao kết quả bất thường, kiểm soát chất lượng máy, phát hiện mẫu bị lỗi trước khi trả kết quả |
| Phục hồi chức năng là xoa bóp | Đây là nghề dựa trên giải phẫu, vận động học, lập kế hoạch tập theo từng giai đoạn hồi phục của người bệnh |
| Làm dược là đứng bán thuốc | Người làm dược kiểm tra tương tác thuốc, hướng dẫn liều dùng, quản lý chất lượng và hạn dùng của cả kho |
| Chỉ người học rất giỏi mới làm được y tế | Mỗi nghề cần một mức kiến thức riêng; sự cẩn thận và tinh thần trách nhiệm quan trọng không kém điểm số |
Nếu một dòng trong cột trái đúng với điều bạn từng nghĩ, đó là câu hỏi tốt để mang theo khi hỏi chuyện người làm nghề lần tới.
Câu em tự hỏi mình trước khi chọn nhóm nghề này
Không có câu trả lời đúng hay sai cho những câu dưới đây. Chúng giúp bạn biết mình đang ở đâu, và câu trả lời có thể đổi sau một năm trải nghiệm.
- Em có muốn làm việc với người đang mệt, đang đau, đang lo lắng hằng ngày không?
- Em thích làm với người là chính, hay thích làm với máy và mẫu là chính?
- Em có chấp nhận được lịch làm theo ca, có lúc làm vào ngày lễ không?
- Em có kiên nhẫn làm đúng từng bước của một quy trình dài không?
- Em có sẵn sàng học tiếp nhiều năm sau khi ra trường không?
- Khi thấy người bị thương, em muốn lại gần giúp hay muốn tránh đi, và cảm giác đó có đổi sau khi em được hướng dẫn không?
Nếu phần lớn câu trả lời là chưa biết, đó là tín hiệu nên đi trải nghiệm thêm chứ không phải tín hiệu nên bỏ. Nếu một câu là không rất rõ, bạn đã biết nên loại bớt nghề nào trong nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Không học bác sĩ thì làm nghề y tế có được tôn trọng không?
Có. Điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật viên hay người làm dược đều là thành viên không thể thiếu của đội điều trị. Người bệnh nhớ rất lâu những người chăm sóc họ chu đáo, và bác sĩ cũng dựa nhiều vào công việc của các nghề này.
Sợ máu thì có nên bỏ hẳn ý định làm y tế không?
Chưa nên bỏ ngay. Một số nghề như dược, phục hồi chức năng ít tiếp xúc với máu hơn. Ngoài ra cảm giác sợ có thể giảm khi được học và tiếp xúc dần có hướng dẫn. Bạn nên thử trải nghiệm thật trước khi kết luận.
Học trung cấp, cao đẳng ngành y có học lên đại học được không?
Thường là được thông qua hình thức liên thông, khi bạn đáp ứng điều kiện của trường và quy định hiện hành. Điều kiện và thời gian liên thông thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi đến lúc bạn tra thông tin của Bộ GD&ĐT và trường.
Học sinh có được vào bệnh viện xem người ta làm việc không?
Tuỳ nơi. Một số bệnh viện có chương trình tham quan hoặc cho phép quan sát ở khu vực an toàn khi có người hướng dẫn và sự đồng ý của nơi đó. Bạn không nên tự ý vào khu điều trị, mà nên đi qua người quen hoặc qua nhà trường.
Nghề y tế có cần học giỏi tất cả các môn không?
Không cần giỏi tất cả, nhưng nền sinh học và hoá học vững sẽ giúp bạn học dễ hơn. Ngoài kiến thức, nghề này cần sự cẩn thận, chịu được áp lực và giao tiếp tốt với người bệnh, những thứ bạn rèn được qua hoạt động hằng ngày.
Làm sao biết nghề y tế nào đang cần người ở tỉnh em?
Bạn hỏi người đang làm ở bệnh viện, trạm y tế, nhà thuốc trong tỉnh xem nơi họ làm thiếu người ở vị trí nào. Thông tin tuyển dụng của các cơ sở y tế địa phương và trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh cũng là nguồn tham khảo tốt.