Không có nghề sang và nghề hèn: mỗi nghề làm một việc mà xã hội cần, và người làm tốt ở nghề nào cũng xứng đáng được tôn trọng. Thứ thật sự khác nhau giữa các nghề là kiểu việc, điều kiện làm việc, giờ giấc, mức độ an toàn và thời gian học, không phải giá trị của con người làm nghề.
Vậy mà nhiều học sinh vẫn gạch bỏ những nghề mình thích chỉ vì một câu nói quen tai: học nghề là thợ, làm tay chân là vất vả, làm dịch vụ là phục vụ người ta. Bài này gom những câu hay nghe, đặt cạnh điều thật nên kiểm, đưa ra ba thước đo thay cho sang hèn và gợi ý cách nói chuyện với người lớn khi nghề em thích bị chê.
Vì sao ý nghĩ nghề sang nghề hèn còn tồn tại
Ý nghĩ này có gốc từ những thời kỳ mà một số nghề rất vất vả, ít được học hành, ít được bảo vệ. Người lớn trong gia đình từng chứng kiến hoặc từng trải qua những khó khăn đó, nên họ muốn con cháu tránh. Khi bố mẹ nói đừng làm thợ, nhiều khi đó là nỗi lo thương con, không phải sự coi thường.
Ngoài ra, người ta hay nhìn nghề qua hình ảnh bên ngoài: quần áo sạch hay bẩn, ngồi trong phòng máy lạnh hay đứng ngoài nắng, gọi là anh chị hay gọi là thợ. Hình ảnh bên ngoài dễ nhớ hơn công việc bên trong. Một người thợ điện giỏi giải những bài toán kỹ thuật phức tạp mỗi ngày, nhưng người ngoài chỉ thấy bộ đồ bảo hộ lấm bụi.
Ngày nay, nhiều nghề trước kia bị xem nhẹ đã có chương trình đào tạo bài bản, có công nghệ, có tiêu chuẩn và có người giỏi được trọng vọng trong nghề. Nhưng thay đổi trong suy nghĩ thường chậm hơn thay đổi của nghề. Đó là lý do bạn cần tự kiểm tra thông tin, thay vì chỉ dựa vào câu nói quen.
Những câu hay nghe và điều thật nên kiểm
Đặt câu nói và câu hỏi kiểm chứng cạnh nhau. Bạn không cần cãi lại người nói, chỉ cần tự đi tìm câu trả lời cho cột bên phải.
| Câu hay nghe | Điều thật nên tự kiểm |
|---|---|
| Học nghề là cho người học kém | Nhiều nghề đòi hỏi toán, vật lý, đọc tài liệu kỹ thuật. Hỏi một người thợ giỏi xem mỗi ngày họ phải tính toán những gì. |
| Làm tay chân thì cả đời vất vả | Hỏi người làm nghề lâu năm xem công việc của họ đã đổi thế nào sau mười năm, họ đang làm vị trí gì. |
| Làm dịch vụ là đi phục vụ người ta | Mọi nghề đều phục vụ ai đó: bác sĩ phục vụ người bệnh, giáo viên phục vụ học sinh. Hỏi xem điều gì làm người làm dịch vụ tự hào. |
| Phải có bằng đại học mới có tương lai | Hỏi xem trong tỉnh em đang thiếu người ở những vị trí nào, và vị trí đó cần bậc học gì. |
| Con gái không nên làm nghề kỹ thuật | Tìm hỏi một người nữ đang làm nghề kỹ thuật, nghe họ kể về công việc thật. |
| Nghề này ở quê thì không có tương lai | Liệt kê những người làm nghề đó ở quê em và hỏi họ có bao nhiêu việc trong năm qua. |
Sau khi kiểm, có thể bạn thấy câu nói đó đúng một phần. Điều đó cũng tốt: bạn biết rõ cái khó thật của nghề và quyết định có chấp nhận nó không, thay vì loại nghề chỉ vì một cái nhãn.
Tình huống: Ngọc lớp 10 ở An Giang thích sửa đồ điện tử
Ngọc học lớp 10 ở An Giang. Từ năm lớp 8, Ngọc hay ngồi xem ông chú sửa đài, sửa quạt, rồi tập hàn lại dây tai nghe hỏng của cả nhà. Ngọc thích cảm giác tìm ra chỗ hỏng và làm cho đồ chạy lại. Khi Ngọc nói muốn sau này học về điện tử, một người họ hàng cười: con gái mà đi làm thợ sửa đồ à.
Ngọc buồn mấy hôm rồi nói chuyện với cô chủ nhiệm. Cô không bảo Ngọc phải theo hay bỏ, mà gợi ý Ngọc tìm hiểu xem nghề điện tử rộng tới đâu. Ngọc phát hiện ra ngoài tiệm sửa chữa, có kỹ thuật viên điện tử trong nhà máy, kỹ thuật viên bảo trì thiết bị y tế, người kiểm tra chất lượng linh kiện, kỹ sư thiết kế mạch. Có bậc trung cấp, cao đẳng, đại học.
Ngọc không cần thắng cuộc tranh luận với người họ hàng. Ngọc chỉ cần một con đường rõ ràng để nói với bố mẹ. Cuối học kỳ, Ngọc mang tới bữa cơm danh sách năm vị trí trong nghề điện tử, kèm con đường học của từng vị trí và lời kể của hai người đang làm. Bố Ngọc đọc xong chỉ hỏi: thế con thích vị trí nào nhất. Câu chuyện đã chuyển từ sang hay hèn sang chuyện con muốn làm gì. Người họ hàng vẫn giữ ý mình, và Ngọc thấy điều đó cũng không sao.
Ba thước đo nên dùng thay cho sang và hèn
Thước đo một: việc này có ích cho ai? Mọi nghề đều trả lời được câu này. Thợ điện giữ cho nhà có điện an toàn, người thu gom rác giữ cho phố sạch, đầu bếp nuôi bữa ăn của nhiều người. Khi thấy rõ nghề có ích cho ai, bạn sẽ thấy câu hỏi sang hay hèn mất đi ý nghĩa.
Thước đo hai: em có làm tốt và làm bền được không? Một nghề hợp với em là nghề em có thể làm tốt lên theo thời gian và chịu được phần khó của nó trong nhiều năm. Câu này chỉ trả lời được qua trải nghiệm thật: thử làm, hỏi chuyện, quan sát.
Thước đo ba: nghề có cho em học tiếp và đi lên không? Hầu hết nghề đều có đường đi lên: từ thợ phụ lên thợ chính, lên tổ trưởng, mở cơ sở riêng, học liên thông lên bậc cao hơn, dạy nghề cho người khác. Hỏi người làm nghề xem con đường đó trông ra sao.
Ba thước đo này không xếp hạng nghề. Chúng chỉ giúp em biết một nghề có hợp với em không. Hai bạn dùng cùng ba thước đo có thể ra hai nghề rất khác nhau, và cả hai đều đúng.
Nói chuyện với người lớn khi nghề em thích bị chê
Bị chê nghề mình thích, nhất là bởi người thân, rất dễ làm em tự ái hoặc bỏ cuộc. Các bước dưới giúp cuộc nói chuyện đi tới đâu đó.
- Nghe hết lý do của người lớn trước khi trả lời. Nhiều khi đằng sau lời chê là một nỗi lo cụ thể, như sợ con vất vả, sợ con không có việc.
- Nhắc lại nỗi lo đó bằng lời của em, ví dụ: con hiểu là bố lo con làm nghề này sẽ vất vả và không ổn định.
- Kể điều em đã tìm hiểu được, càng cụ thể càng tốt: người em đã hỏi chuyện, một ngày làm việc của họ, con đường học.
- Nói rõ em sẽ làm gì tiếp theo để kiểm tra, ví dụ: con muốn thử phụ việc ở tiệm chú vào hè này, rồi mình nói chuyện lại.
- Đề nghị một phương án dự phòng, để người lớn thấy em đã nghĩ kỹ.
- Nếu cuộc nói chuyện căng thẳng, dừng lại và hẹn hôm khác. Em có thể nhờ thầy cô chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn học đường ngồi cùng.
Mục tiêu không phải thắng người lớn, mà là để mọi người cùng nhìn vào cùng một thông tin. Khi có thông tin thật, phần lớn cha mẹ sẽ quan tâm tới điều con muốn hơn là cái nhãn của nghề.
Tự kiểm định kiến nghề nghiệp của chính em
Định kiến không chỉ nằm ở người lớn. Học sinh cũng có những ý nghĩ chưa kiểm về nghề của người khác. Các câu dưới giúp em tự soi.
- Em có nghề nào mà mình chưa từng nghĩ tới chỉ vì thấy nó không oai không?
- Khi giới thiệu nghề của bố mẹ với bạn bè, em có thấy ngại không, và vì sao?
- Em có biết tên và công việc của những người giữ cho trường học vận hành mỗi ngày như bác bảo vệ, cô lao công, chú sửa điện không?
- Em có từng chê một bạn vì bạn ấy định học nghề sau lớp 9 không?
- Em có đang chọn một nghề chủ yếu vì người khác sẽ thấy em giỏi không?
- Khi nghe ai đó nói về nghề của họ, em hỏi về công việc của họ hay chỉ hỏi họ kiếm được nhiều không?
Trả lời thật lòng những câu này không dễ. Nhưng mỗi lần nhận ra một định kiến của mình, bản đồ nghề của em lại rộng thêm một chút, và em đối xử với người làm nghề quanh mình tốt hơn. Một cách tập đơn giản là mỗi tuần hỏi chuyện một người làm nghề mà trước đây em chưa bao giờ để ý tới.
Những khác biệt thật giữa các nghề mà em nên cân nhắc
Bỏ chuyện sang hèn đi không có nghĩa là mọi nghề giống nhau. Các nghề khác nhau thật ở nhiều điểm, và đó là những điểm em nên đặt lên bàn khi chọn. Có nghề làm ngoài trời, có nghề trong nhà. Có nghề làm theo ca, có nghề giờ hành chính. Có nghề có rủi ro tai nạn cao hơn và cần trang bị bảo hộ, có nghề ngồi nhiều và cần chú ý tư thế. Có nghề học vài tháng, có nghề học nhiều năm và cần giấy phép.
Những khác biệt này liên quan trực tiếp tới cuộc sống hằng ngày của em: sức khoẻ, thời gian cho gia đình, thời gian và chi phí học. Hỏi về chúng là chính đáng và cần thiết. Hỏi một nghề có làm ca đêm không là câu hỏi tốt; hỏi một nghề có sang không thì không giúp em được gì.
Khi em đã cân nhắc những khác biệt thật và vẫn thấy mình muốn một nghề, đó là lựa chọn của em và nó đáng được tôn trọng, dù nghề đó là kỹ sư, đầu bếp, thợ điện, điều dưỡng hay người trồng rau.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề sau lớp 9 có bị coi thường không?
Có thể vẫn có người nghĩ vậy, nhưng đó là định kiến chứ không phải sự thật về con đường này. Học nghề sau lớp 9 là một lựa chọn chính đáng, có thể học liên thông lên cao hơn, và nhiều người thành công từ đó. Điều quan trọng là em chọn vì hiểu rõ.
Bố mẹ nói nghề em thích là nghề thấp thì em phải làm sao?
Trước hết nghe kỹ nỗi lo đằng sau lời nói đó. Sau đó tìm hiểu thật kỹ về nghề, kể cho bố mẹ nghe thông tin cụ thể và đề nghị một bước thử nhỏ. Nếu khó nói chuyện, em có thể nhờ thầy cô chủ nhiệm hỗ trợ.
Nghề lao động chân tay có cần học giỏi không?
Nhiều nghề làm bằng tay cần kiến thức không ít: thợ điện cần vật lý, thợ cơ khí cần đọc bản vẽ và tính sai số, đầu bếp cần hiểu vệ sinh thực phẩm. Học tốt các môn nền giúp em làm nghề giỏi hơn và đi lên nhanh hơn.
Có nên chọn nghề để bố mẹ nở mày nở mặt không?
Niềm vui của bố mẹ là điều đáng quý, nhưng em mới là người làm nghề đó mỗi ngày trong nhiều năm. Một nghề em không thích sẽ khó làm tốt và khó bền. Hãy tìm điểm gặp nhau giữa mong muốn của em và nỗi lo của bố mẹ.
Bạn bè chê em vì định học nghề thì làm thế nào?
Em không cần thuyết phục tất cả mọi người. Hãy giữ thông tin em đã tìm hiểu và tập trung vào kế hoạch của mình. Nếu lời chê kéo dài thành bắt nạt, hãy nói với thầy cô hoặc chuyên viên tư vấn học đường để được hỗ trợ.
Làm sao biết em chọn nghề vì thích thật hay vì sợ bị chê?
Thử tưởng tượng không ai biết em làm nghề gì, em còn muốn làm nghề đó không. Sau đó kiểm tra bằng trải nghiệm thật như hỏi chuyện người làm nghề, thử một việc nhỏ. Cảm giác sau trải nghiệm thật thường đáng tin hơn suy nghĩ ban đầu.