Mất gốc một môn thường không có nghĩa là bạn không biết gì; nó có nghĩa là một hai mắt xích ở lớp dưới bị đứt, và mọi bài sau dựa vào mắt xích đó đều sụp theo. Cách lấy lại là lần ngược từ bài đang học về đúng mắt xích đứt, vá nó trong vài tuần, chứ không phải học lại cả môn từ lớp sáu.
Cách làm dưới đây dùng được cho phần lớn các môn có tính nối tiếp như Toán, Vật lí, Hoá học, Tiếng Anh, và một phần cho Ngữ văn. Bạn sẽ lập một chuỗi mắt xích ngược, kiểm từng mắt xích bằng bài tự làm, rồi chia thời gian giữa vá gốc và theo bài mới để không tụt thêm trên lớp.
Vì sao một môn "mất gốc" mà môn khác vẫn ổn
Những môn có tính nối tiếp được xây như bậc thang. Muốn cân bằng phương trình phản ứng trong Hoá học, bạn cần hiểu hoá trị và công thức hoá học từ cấp hai. Muốn đọc hiểu một đoạn Tiếng Anh ở lớp mười một, bạn cần nắm các thì và cấu trúc câu từ cấp hai. Một bậc bị thiếu thì leo bậc trên rất mệt, và cảm giác chung là "môn này mình không hợp".
Thật ra cảm giác không hợp đó thường đến sau một khoảng thời gian cụ thể: một học kỳ nghỉ ốm, một năm đổi giáo viên, hay một chương học vội vì lịch dày. Môn khác vẫn ổn vì bậc thang của môn đó không bị thiếu bậc. Nhận ra điều này giúp bạn thôi nghĩ mình kém cả môn, và bắt đầu đi tìm cái bậc bị thiếu.
Ngữ văn hơi khác. Môn này ít bậc nối cứng hơn, nhưng vẫn có những kỹ năng nền như đọc hiểu một đoạn văn, viết đoạn có câu chủ đề, dẫn chứng đúng chỗ. Mất gốc Ngữ văn thường là thiếu một kỹ năng nền, không phải thiếu kiến thức một bài cụ thể.
Lập chuỗi mắt xích ngược từ bài đang học
Lấy bài gần nhất mà bạn hoàn toàn không làm được trên lớp, rồi đi ngược như sau. Mỗi bước chỉ cần một tờ giấy nháp và sách giáo khoa các lớp trước, có thể mượn hoặc xem bản sách giáo khoa điện tử của nhà trường.
- Viết bài đang học ở đầu tờ giấy, ví dụ: "Bài toán về lượng chất dư trong phản ứng".
- Hỏi: để làm bài này cần biết những gì? Liệt kê hai đến bốn thứ, ví dụ "viết đúng phương trình", "tính số mol", "đổi khối lượng sang mol".
- Với từng thứ vừa liệt kê, tự làm một bài ví dụ đơn giản nhất trong sách lớp dưới, không nhìn lời giải. Làm được thì đánh dấu tích, không làm được thì gạch chân.
- Thứ nào bị gạch chân, lặp lại câu hỏi ở bước hai cho chính nó. Đi tiếp cho tới khi gặp những thứ bạn làm được.
- Mắt xích thấp nhất bị gạch chân là chỗ bắt đầu vá. Thường bạn chỉ phải đi lùi một đến hai lớp, hiếm khi xa hơn.
- Ghi lại cả chuỗi từ mắt xích thấp nhất lên tới bài đang học. Đó là lộ trình vá của bạn.
Điều quan trọng là tự làm bài ở bước ba. Đọc lại lý thuyết thấy quen không có nghĩa là biết. Chỉ khi gấp sách lại mà vẫn làm được, mắt xích đó mới thật sự vững.
Tình huống của Thư, lớp 11 ở Cần Thơ
Thư (tên giả định) học lớp 11 ở Cần Thơ, theo nhóm môn có Hoá học. Từ đầu năm cô gần như không làm được bài nào phần tính toán. Thư nghĩ mình mất gốc Hoá học từ lớp tám và định tự học lại cả ba năm sách cũ trong kỳ nghỉ Tết.
Khi lập chuỗi ngược, Thư thấy mình vẫn viết được phần lớn công thức chất và cân bằng được phương trình đơn giản. Chỗ đứt nằm ở khái niệm mol và cách đổi giữa khối lượng, số mol, thể tích khí, phần học ở lớp tám mà năm đó cô nghỉ ốm gần hai tuần. Mọi bài tính toán sau đó đều dựa vào mắt xích này, nên sụp hết.
Thay vì ba năm sách cũ, Thư chỉ vá đúng chương mol trong khoảng ba tuần, mỗi tối khoảng ba mươi lăm phút. Tuần thứ tư, cô quay lại làm bài tính toán lớp mười một và thấy mình theo được khoảng một nửa số bài. Nửa còn lại cần thêm một mắt xích nữa về nồng độ dung dịch, và lần này cô biết ngay phải tìm ở đâu.
Mắt xích nền hay bị đứt ở từng môn
Bảng dưới đây gợi ý những mắt xích mà nhiều học sinh cấp ba hay thiếu. Nó không thay cho chuỗi ngược của chính bạn, chỉ giúp bạn đoán nhanh nên kiểm chỗ nào trước.
| Môn | Mắt xích nền hay thiếu | Bài tự kiểm nhanh |
|---|---|---|
| Toán | Phân số, biến đổi biểu thức, giải phương trình bậc nhất, hằng đẳng thức | Rút gọn một biểu thức chứa phân số mà không dùng máy tính |
| Vật lí | Đổi đơn vị, đọc đồ thị, biến đổi công thức để tìm một đại lượng | Từ một công thức ba đại lượng, viết ra hai đại lượng còn lại |
| Hoá học | Hoá trị, công thức chất, khái niệm mol, nồng độ | Đổi một khối lượng chất ra số mol và ngược lại |
| Tiếng Anh | Các thì cơ bản, trật tự từ trong câu, từ vựng chủ đề lớp dưới | Viết năm câu về việc hôm qua, hôm nay, ngày mai, mỗi câu một thì |
| Ngữ văn | Đọc tìm ý chính, viết đoạn có câu chủ đề, chọn dẫn chứng | Đọc một đoạn văn ngắn rồi tóm ý trong hai câu của mình |
Bài tự kiểm làm được trong khoảng mười phút. Nếu làm trơn tru thì mắt xích đó chưa phải chỗ cần vá; chuyển sang mắt xích tiếp theo.
Với Tiếng Anh và Ngữ văn, lần ngược theo kỹ năng
Ở Toán, Vật lí hay Hoá học, mắt xích thường là một khái niệm hay một phép tính. Với Tiếng Anh, mắt xích thường là một nhóm kỹ năng: nhận ra thì của động từ, sắp đúng trật tự từ, hay đơn giản là thiếu vốn từ của vài chủ đề quen thuộc. Cách lần ngược vẫn vậy, nhưng câu hỏi ở mỗi bước đổi thành "để hiểu câu này mình cần nhận ra được gì". Một bạn đọc đoạn văn lớp mười một mà chỉ hiểu lõm bõm thường không thiếu ngữ pháp cao, mà thiếu khoảng vài trăm từ thông dụng đáng lẽ đã gặp ở cấp hai.
Ngữ văn thì lần ngược theo các việc phải làm khi viết bài. Hãy lấy một bài viết bị nhận xét là lạc ý hoặc thiếu ý, rồi tự hỏi: mình có tìm đúng yêu cầu của đề không, có lập được dàn ý ba bốn ý chính không, mỗi đoạn có câu chủ đề không, dẫn chứng có ăn khớp với ý đó không. Chỗ nào trả lời "không" là kỹ năng cần luyện lại. Luyện riêng từng kỹ năng bằng những đoạn ngắn, mỗi tối một đoạn, nhanh thấy tiến bộ hơn là viết trọn bài dài rồi chờ nhận xét.
Vừa vá gốc vừa theo kịp bài mới trên lớp
Chia buổi tối thành hai phần cố định. Phần đầu, khoảng ba mươi đến bốn mươi phút, dành cho mắt xích đang vá. Phần sau dành cho bài tập của lớp hiện tại. Đừng để bài mới nuốt hết thời gian vá, cũng đừng bỏ bài mới vì đang mải vá.
Trên lớp, ghi chép đầy đủ dù chưa hiểu. Bài mới hôm nay sẽ là thứ bạn quay lại sau khi vá xong. Ghi chép đầy đủ, đánh dấu chỗ chưa hiểu, để khi mắt xích đã vững thì có sẵn tài liệu đọc lại.
Báo với thầy cô bộ môn là bạn đang vá gốc. Một câu ngắn kiểu "Em đang học lại phần mol của lớp tám, cô có bài tập nào nên làm không" thường được thầy cô đón nhận tốt. Nhiều thầy cô còn chỉ cho bạn đúng những bài cần thiết, đỡ phải làm thừa.
Mỗi tuần làm lại một bài từng không làm được. Đó là cách đo tiến bộ cụ thể nhất. Bài từng chịu thua, nay làm được một nửa, là dấu hiệu mắt xích đang nối lại.
Những việc không cần làm khi lấy lại gốc
Nhiều bạn mất sức vì làm những việc nghe có vẻ chăm chỉ nhưng không giúp nối mắt xích. Bạn có thể bỏ qua những việc sau mà không mất gì.
- Mua thêm một bộ sách tham khảo dày khi chưa biết mình thiếu chương nào.
- Chép lại toàn bộ lý thuyết từ đầu năm cho đẹp vở; chép không phải là hiểu.
- Làm thật nhiều bài khó để "luyện tay" khi mắt xích nền chưa vững; bài khó lúc này chỉ làm bạn nản.
- Học lại từ lớp sáu cho chắc nếu chuỗi ngược cho thấy chỗ đứt chỉ ở lớp chín hoặc lớp mười.
- Xem liền nhiều video bài giảng mà không tự làm bài nào sau mỗi video.
- So tiến độ của mình với bạn cùng bàn; mỗi người đứt ở một mắt xích khác nhau.
Bỏ được những việc này, thời gian vá gốc thường ngắn hơn nhiều so với tưởng tượng ban đầu. Phần lớn học sinh vá được một mắt xích chính trong ba đến năm tuần nếu đều đặn mỗi tối.
Tự kiểm xem mắt xích đã nối lại chưa
Có ba phép kiểm đơn giản. Thứ nhất, tự làm một bài ở mắt xích vừa vá sau một tuần không đụng tới, không nhìn sách. Làm được nghĩa là bạn đã nhớ chứ không chỉ quen. Thứ hai, giải thích lại cho một người khác, bố mẹ, em nhỏ, hay chính mình trước gương, bằng lời của bạn. Nói trơn tru là hiểu; nói vấp ở đâu là chỗ đó còn lỏng.
Thứ ba, quay lại bài đang học trên lớp ở đầu chuỗi ngược và thử làm. Bạn có thể chưa làm được trọn vẹn, nhưng sẽ thấy mình hiểu đề hỏi gì và biết bước đầu tiên. Đó là khác biệt lớn so với lúc bắt đầu, khi nhìn đề không biết bắt đầu từ đâu.
Nếu sau khoảng năm tuần mà mắt xích vẫn không nối, hãy nói với thầy cô bộ môn hoặc nhờ một người học vững giảng lại phần đó. Có những khái niệm cần nghe người khác giải thích bằng một cách khác mới vỡ ra, và đó không phải là thất bại của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Mất gốc một môn từ lớp tám thì lên lớp mười một còn lấy lại được không?
Được. Phần lớn trường hợp bạn không phải học lại toàn bộ từ lớp tám mà chỉ vá một vài mắt xích bị đứt. Lần ngược từ bài đang học sẽ cho thấy chính xác cần lùi về đâu.
Mỗi ngày nên dành bao lâu để vá gốc?
Khoảng ba mươi đến bốn mươi phút mỗi tối là vừa với đa số học sinh vì vẫn còn thời gian cho bài mới. Đều đặn mỗi ngày quan trọng hơn học dồn nhiều tiếng vào cuối tuần.
Mất gốc thì có nên bỏ hẳn môn đó để tập trung môn khác không?
Những môn bắt buộc vẫn cần đủ nền để theo kịp và hoàn thành chương trình. Vá đúng mắt xích tốn ít thời gian hơn bạn nghĩ, nên đừng vội bỏ trước khi thử lần ngược ít nhất một lần.
Tự vá gốc hay đi học thêm thì tốt hơn?
Hãy tự lập chuỗi ngược trước để biết chỗ hổng. Sau đó nếu tự vá vài tuần không tiến, việc học thêm hay nhờ thầy cô giảng lại sẽ hiệu quả hơn nhiều vì bạn biết rõ cần người dạy lại phần nào.
Làm sao biết mình mất gốc hay chỉ đang chán môn đó?
Thử làm bài tự kiểm nhanh của các mắt xích nền. Làm được hết mà vẫn không muốn học thì có thể là chán hoặc mệt. Làm không được ở một mắt xích cụ thể thì đó là hổng kiến thức, và vá xong thường cũng bớt chán.