Chán học ở tuổi học trò thường là một trong bốn thứ khác nhau: cơ thể đang mệt, chán riêng một môn, không thấy học để làm gì, hoặc có chuyện ở lớp khiến bạn ngại đến trường. Gọi đúng tên loại chán là bước đầu tiên, vì mỗi loại cần một cách gỡ riêng, và cách gỡ loại này dùng cho loại kia thường không ăn thua.
Bài này viết cho chính học sinh. Bạn không cần ai xác nhận mình "đang chán thật" mới được tìm cách gỡ. Bạn sẽ có một bảng để so loại chán, năm câu tự hỏi, một kế hoạch hai tuần toàn việc nhỏ, và một danh sách dấu hiệu cho biết lúc nào nên kể với người lớn.
Bốn loại chán học và cách nhận ra từng loại
Đọc từng hàng và đánh dấu hàng nào giống mình nhất trong hai tuần qua. Có thể có hai hàng cùng đúng; khi đó hãy bắt đầu từ hàng ở trên, vì nó thường là gốc của hàng dưới.
| Loại chán | Bạn thường thấy | Thường đến từ | Gỡ bắt đầu từ |
|---|---|---|---|
| Mệt người | Buồn ngủ trên lớp, đầu óc nặng, việc gì cũng uể oải chứ không riêng việc học | Ngủ ít, ăn sáng thất thường, ngồi máy khuya, lịch học thêm dày | Giấc ngủ, bữa sáng, bớt một buổi học thêm |
| Chán một môn | Các môn khác bình thường, riêng một môn thì né, mở vở là muốn đóng | Hổng kiến thức môn đó, hoặc từng bị một trải nghiệm khó chịu trong giờ học môn đó | Tìm chỗ hổng, hỏi lại phần không hiểu |
| Không thấy học để làm gì | Học đủ bài nhưng thấy vô nghĩa, hay hỏi "học cái này sau này dùng vào đâu" | Chưa nối được việc học với điều mình quan tâm hay con đường mình muốn đi | Tìm một điều mình tò mò thật, nối ngược về môn học |
| Ngại đến trường vì chuyện ở lớp | Sáng nào cũng muốn ở nhà, nhẹ người vào cuối tuần, lo một người hay một nhóm cụ thể | Mâu thuẫn bạn bè, bị trêu chọc, bị cô lập, có chuyện với một thầy cô | Kể với người lớn tin cậy, không tự chịu một mình |
Loại cuối cần được để ý nhất. Nếu bạn đánh dấu vào hàng đó, hãy đọc kỹ mục cuối bài trước khi làm kế hoạch hai tuần.
Tình huống của Duy, lớp 9 ở Ninh Bình
Duy (tên giả định) học lớp 9 ở Ninh Bình. Từ khoảng tháng mười, cậu bắt đầu nói với mẹ là "chán học". Mẹ Duy nghĩ con mải chơi điện thoại nên thu máy sau chín giờ tối. Tình hình không khá hơn: Duy vẫn ngồi vào bàn đúng giờ nhưng chỉ nhìn sách, và mỗi sáng đều chậm chạp lúc chuẩn bị đi học.
Khi ngồi đọc bảng bốn loại chán, Duy đánh dấu hai hàng: mệt người và không thấy học để làm gì. Cậu nhận ra từ khi lên lớp 9, mỗi tuần có thêm bốn buổi học thêm buổi tối, về nhà làm bài tới gần mười hai giờ, sáng sáu giờ đã dậy. Cộng thêm ai cũng nói về chuyện thi chuyển cấp, nhưng chưa ai hỏi cậu muốn học tiếp theo hướng nào.
Duy và mẹ thống nhất bớt một buổi học thêm môn cậu đã vững, để cậu ngủ trước mười một giờ. Mẹ cũng hẹn một buổi cuối tuần để hai mẹ con nói chuyện về các con đường sau lớp 9, không phải để chốt ngay, mà để Duy thấy việc học năm nay có hướng. Hai tuần sau, cậu vẫn không thích học hơn bao nhiêu, nhưng buổi sáng không còn nặng nề như trước, và cậu bắt đầu tự đặt câu hỏi về nghề sửa chữa điện mà bác cậu đang làm.
Năm câu em tự hỏi mình khi thấy chán
Viết câu trả lời ra sổ, mỗi câu hai ba dòng. Viết ra giúp bạn tách cảm giác mơ hồ thành những điều cụ thể có thể làm gì đó với chúng.
- Mình chán việc học, hay chán mọi thứ, kể cả những việc trước đây mình thích?
- Hai tuần qua mình ngủ mấy tiếng mỗi đêm, và có bữa sáng nào bỏ không?
- Có môn nào mình vẫn thấy được, dù chỉ một chút? Vì sao môn đó dễ chịu hơn?
- Có điều gì ngoài sách vở mình tò mò thật sự, như cách sửa một món đồ, cách nấu một món, cách người ta làm một video?
- Ở lớp có ai, có chuyện gì khiến mình ngại tới trường không?
Câu đầu tiên giúp phân biệt chán học với tình trạng mất hứng thú với mọi thứ kéo dài. Nếu câu trả lời là "chán cả những việc mình từng thích" và đã kéo dài nhiều tuần, đừng giữ một mình; mục cuối bài nói nên làm gì. Câu thứ tư là nguyên liệu cho mục tiếp theo, nên viết càng cụ thể càng tốt.
Khi chán vì không thấy học để làm gì
Đây là loại chán rất hay gặp ở lớp 8, lớp 9 và đầu cấp ba, khi khối lượng bài vở tăng mà mục đích thì mờ đi. Câu "học để thi" không đủ sức kéo một người suốt nhiều năm. Cách gỡ không phải là tự thuyết phục mình rằng môn nào cũng có ích, mà là đi từ một điều bạn tò mò thật rồi nối ngược về môn học.
Ví dụ, bạn thích xem người ta sửa xe máy. Hãy tìm hiểu một buổi xem thợ sửa xe cần biết những gì: đọc tiếng máy, hiểu dòng điện trong hệ thống đánh lửa, tính toán chi phí linh kiện, nói chuyện với khách. Bạn sẽ thấy Vật lí, Toán, cả cách diễn đạt trong Ngữ văn đều có chỗ. Không cần quyết định sau này làm thợ sửa xe; chỉ cần thấy một sợi dây nối việc học trên lớp với thế giới thật.
Bạn cũng có thể hỏi chuyện một người lớn quen biết về công việc hằng ngày của họ, hoặc theo bố mẹ đi làm một buổi nếu được phép. Mục đích là tìm được một hai lý do học của chính mình, không phải mượn lý do của người khác. Lý do có thể nhỏ, như "mình muốn tự tính được tiền vốn khi bán hàng online cùng mẹ", miễn là nó thật.
Kế hoạch hai tuần toàn việc nhỏ
Kế hoạch dưới đây cố ý nhỏ. Chán học thường đi kèm cảm giác quá tải, nên một danh sách việc to sẽ chỉ làm bạn chán thêm. Làm đủ những việc này đã là một bước tiến.
- Ngày 1 đến ngày 3: chỉ sửa giờ ngủ. Đặt giờ lên giường cố định, điện thoại sạc ngoài phòng ngủ.
- Ngày 4 và 5: trên lớp, mỗi buổi chọn một tiết và cố ghi chép đầy đủ tiết đó. Các tiết khác cứ làm như bình thường.
- Ngày 6: viết ra một điều tò mò thật sự và một môn học có thể liên quan tới điều đó.
- Ngày 7: nghỉ, làm việc mình thích, không mang cảm giác có lỗi.
- Ngày 8 đến ngày 10: với môn đang né, làm mỗi tối một bài dễ nhất trong vở bài tập, chỉ một bài.
- Ngày 11 và 12: hỏi một người lớn về công việc của họ, ghi lại ba điều bất ngờ.
- Ngày 13 và 14: đọc lại năm câu tự hỏi đã viết, ghi xem câu trả lời nào đã khác đi.
Sau hai tuần, chán học có thể chưa hết, và như vậy là bình thường. Dấu hiệu đúng hướng là buổi sáng bớt nặng, có ít nhất một tiết học bạn theo được trọn, và bạn có một lý do học nhỏ của riêng mình.
Những cách gỡ hay làm chán thêm
Tự ép mình học nhiều giờ hơn. Nếu loại chán của bạn là mệt người, thêm giờ học là thêm mệt. Nghe ngược đời nhưng ngủ đủ thường giúp học được nhiều hơn so với ngồi thêm một tiếng khi đầu óc đã cạn.
Đổi hết mọi thứ cùng lúc. Đổi góc học, đổi lịch, đổi cách ghi chép, đổi lớp học thêm trong cùng một tuần thì rất khó biết cái gì có ích. Mỗi lần đổi một việc, giữ một tuần rồi mới đổi tiếp.
Coi chán học là chuyện tính cách. Nói "mình vốn lười" khiến bạn thôi tìm nguyên nhân. Phần lớn chán học có lý do cụ thể, và lý do cụ thể thì sửa được.
Tìm động lực bằng cách xem thật nhiều video truyền cảm hứng. Cảm hứng từ video thường tan sau một buổi tối. Một lý do học nhỏ nhưng là của chính bạn bền hơn nhiều.
Bỏ hẳn môn đang né để dồn sức cho môn thích. Môn bị bỏ sẽ hổng thêm, và tới lúc phải quay lại thì khoảng cách đã xa hơn. Giữ môn đó ở mức tối thiểu, mỗi tối một bài dễ, vẫn tốt hơn nhiều so với bỏ trắng.
Giữ mọi thứ trong đầu, không nói với ai. Chán học dễ lớn lên khi bạn tự xoay xở một mình. Kể với một người bạn thân hay một người lớn tin cậy không làm bạn yếu đi; nhiều khi chỉ nói ra thôi đã thấy rõ hơn mình cần gì.
Khi chán học là dấu hiệu cần kể với người lớn
Có những lúc chán học không còn là chuyện học. Nếu bạn thấy buồn hoặc trống rỗng gần như mỗi ngày trong nhiều tuần, chán cả những việc từng thích, ăn ngủ thay đổi hẳn, hay có lúc nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy kể với một người lớn bạn tin ngay hôm nay: bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm, chuyên viên tư vấn học đường, hoặc một người thân. Bạn không cần biết mình bị gì; mô tả đúng điều đang xảy ra là đủ.
Nếu loại chán của bạn là ngại đến trường vì có người trêu chọc, đe doạ, đánh, hay có ai đó đụng chạm, ép buộc bạn làm điều không muốn, đó không phải lỗi của bạn và bạn không phải chịu một mình. Hãy báo cho người lớn tin cậy hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, để được hướng dẫn.
Một câu mở lời có thể rất đơn giản: "Con muốn kể với mẹ một chuyện ở lớp, mẹ nghe con nói hết đã nhé." Nói được câu đó là phần khó nhất đã qua.
Câu hỏi thường gặp
Chán học có phải là lười không?
Thường là không. Phần lớn chán học có lý do cụ thể như ngủ ít, hổng kiến thức một môn, không thấy học để làm gì, hay có chuyện ở lớp. Gọi là lười khiến người ta thôi tìm lý do, trong khi tìm đúng lý do mới gỡ được.
Chán học kéo dài bao lâu thì cần lo?
Nếu sau hai ba tuần đã sửa giờ ngủ và thử các việc nhỏ mà vẫn chán, nhất là khi chán cả những việc từng thích, hãy kể với bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn học đường để được hỗ trợ.
Có nên nghỉ học vài hôm cho đỡ chán không?
Nghỉ vài hôm hiếm khi giải quyết được nguyên nhân và còn để lại bài vở dồn, khiến quay lại càng khó. Tốt hơn là nghỉ ngơi đúng cách vào cuối tuần và bớt một phần lịch học thêm nếu đang quá dày.
Làm sao tìm được lý do học khi chưa biết sau này làm gì?
Không cần biết sau này làm gì mới có lý do học. Hãy bắt đầu từ một điều bạn tò mò thật, tìm hiểu người làm công việc liên quan cần biết những gì, rồi nối ngược về môn học. Lý do nhỏ mà thật vẫn bền hơn lý do lớn mượn của người khác.
Bố mẹ không tin là con chán học thật thì làm sao?
Mang bảng bốn loại chán và năm câu tự hỏi đã viết ra để nói chuyện. Khi bạn chỉ ra cụ thể mình ngủ bao nhiêu, môn nào đang né, có chuyện gì ở lớp, bố mẹ dễ hiểu hơn nhiều so với một câu "con chán học".