Nghề của cha mẹ là bài học hướng nghiệp gần nhất và thật nhất với con, nếu cha mẹ kể cả phần vui lẫn phần vất vả một cách bình thản, cho con thấy tận nơi một ngày làm việc, và nói rõ con hoàn toàn có quyền chọn nghề khác. Nhiều em lớp 9, lớp 12 không biết rõ bố mẹ mình làm gì, chỉ biết "bố làm ở công ty", "mẹ bán hàng".
Bài viết gợi ý những chủ đề nên kể, cách kể vất vả mà không than thở, các bước đưa con đến chỗ làm, tình huống một gia đình ở Quảng Ninh, chuyện nối nghiệp hay không nối nghiệp, và một danh sách câu hỏi để con tự phỏng vấn bố mẹ. Nghề nào của bố mẹ cũng có điều để kể: công nhân, nông dân, buôn bán, văn phòng, lái xe, nội trợ.
Vì sao nghề của bố mẹ là bài học hướng nghiệp gần nhất
Con biết về nghề qua phim, video, lời kể của thầy cô, nhưng hiếm khi được nhìn một nghề từ bên trong suốt nhiều năm. Bố mẹ là người duy nhất con có thể hỏi về nghề bất cứ lúc nào, và con thấy được tác động của nghề lên cuộc sống: giờ đi làm, giờ về, những ngày mệt, những ngày vui. Đó là nguồn thông tin mà không ngày hội tư vấn nào thay được.
Hơn thế, qua chuyện nghề của bố mẹ, con học được những điều chung cho mọi nghề: làm việc với người khó tính thế nào, xử lý sai sót ra sao, học thêm kỹ năng mới khi nghề thay đổi, giữ chữ tín với khách hàng, với đồng nghiệp. Những bài học này con mang theo dù sau này chọn nghề gì.
Nhiều bố mẹ ngại kể vì nghĩ nghề mình bình thường, không có gì hay, hoặc không muốn con biết mình vất vả. Nhưng chính sự bình thường đó mới thật. Con cần biết rằng phần lớn người lớn làm những công việc bình thường, có ích, và tìm được niềm vui, ý nghĩa trong đó.
Kể gì: chủ đề và câu mở đầu
Không cần kể một lần hết cả đời làm nghề. Mỗi lần một chủ đề, bắt đầu bằng một câu tự nhiên. Bảng dưới gợi ý:
| Chủ đề | Câu mở đầu gợi ý | Điều con biết thêm |
|---|---|---|
| Một ngày làm việc | "Hôm nay bố bắt đầu từ sáu giờ, việc đầu tiên là..." | Nhịp làm việc thật của một nghề |
| Cách vào nghề | "Hồi bằng tuổi con, mẹ chưa hề nghĩ sẽ làm nghề này..." | Con đường vào nghề không phải lúc nào cũng thẳng |
| Một lần mắc lỗi | "Có lần bố làm hỏng một việc, phải làm lại cả tuần..." | Sai sót là bình thường, quan trọng là cách sửa |
| Người bố mẹ học được nhiều nhất | "Ở chỗ làm có một chú dạy mẹ rất nhiều..." | Vai trò của người hướng dẫn trong nghề |
| Điều thay đổi trong nghề | "Mười năm trước nghề này làm khác hẳn bây giờ..." | Nghề luôn đổi, phải học suốt đời |
| Lúc thấy vui nhất | "Việc bố thấy đáng nhất trong nghề là..." | Ý nghĩa và niềm vui trong công việc |
Chọn lúc thong thả để kể, như trên đường đi, lúc nấu ăn. Kể ngắn thôi, rồi hỏi con: "Nếu là con, con sẽ làm gì?" Con sẽ chủ động hỏi tiếp nếu thấy chuyện thú vị.
Kể vất vả sao cho thật mà không thành than thở
Kể sự việc, không kể nỗi oán. Câu "hôm nay xưởng tăng ca vì đơn hàng gấp, bố phải đứng máy mười tiếng" cho con biết thực tế. Câu "làm cả đời mà chẳng được gì" chỉ truyền cho con nỗi chán nghề.
Kể cả cách bố mẹ vượt qua. Sau phần vất vả, kể bố mẹ đã xoay xở thế nào: chia ca với đồng nghiệp, học thêm để chuyển sang việc nhẹ hơn, tìm thấy điều vui nhỏ trong ngày. Con học được cách đối mặt với khó khăn.
Không biến vất vả thành món nợ. Tránh kết thúc bằng "bố mẹ vất vả thế này là vì con". Con sẽ nghe thấy gánh nặng chứ không nghe thấy câu chuyện nghề.
Không tô hồng. Nếu nghề có những phần bố mẹ không thích, cứ nói. Con cần thông tin thật để tự đánh giá, nhất là khi con đang cân nhắc theo nghề của bố mẹ.
Không so nghề mình với nghề người khác. Câu "làm văn phòng sướng hơn" hay "làm thợ là khổ" truyền cho con định kiến nghề sang nghề hèn. Mỗi nghề có cái được và cái mất riêng.
Đưa con đến chỗ làm: các bước để buổi đó có ích
Một buổi con tận mắt thấy bố mẹ làm việc thường đọng lại lâu hơn nhiều lời kể. Các bước dưới giúp buổi đó an toàn và có ích:
- Xin phép chỗ làm trước, hỏi rõ khu vực con được vào, thời gian phù hợp và quy định an toàn.
- Chọn ngày bình thường, không phải ngày cao điểm, để bố mẹ có thời gian giải thích cho con.
- Dặn con trước: đi theo bố mẹ, không chạm vào máy móc, hoá chất, dụng cụ khi chưa được phép, mặc đồ kín và giày phù hợp.
- Giới thiệu con với một hai đồng nghiệp làm phần việc khác, để con thấy một chỗ làm gồm nhiều nghề.
- Để con quan sát và ghi lại những gì con thấy lạ, không bắt con phải viết bài thu hoạch.
- Trên đường về, hỏi con: con thấy gì khác với điều con tưởng? Con thích phần việc nào nhất ở chỗ làm của bố mẹ?
Nếu chỗ làm không cho phép con vào, bố mẹ có thể chụp ảnh khu vực được phép, quay một đoạn video ngắn về công việc của mình để kể cho con xem ở nhà, sau khi đã hỏi ý chỗ làm.
Với nghề không có chỗ làm cố định như lái xe, buôn bán ở chợ, làm vườn, con có thể đi theo một buổi vào dịp nghỉ. Ngồi cạnh bố trên một chuyến giao hàng ngắn hay phụ mẹ dọn sạp buổi sáng cho con thấy nhịp nghề rõ hơn bất kỳ lời kể nào.
Tình huống: anh Long thợ hàn ở Quảng Ninh và con gái Hà lớp 10
Anh Long làm thợ hàn ở một xưởng đóng tàu nhỏ tại Quảng Ninh. Con gái là Hà học lớp 10, chỉ biết bố "làm ở xưởng", về nhà áo lúc nào cũng có vết cháy. Anh ít kể về nghề vì nghĩ con gái không quan tâm, và cũng không muốn con biết mình vất vả.
Một hôm Hà hỏi bố vì sao tay bố có vết sẹo. Anh Long kể chuyện lần đầu vào nghề không đeo găng đúng cách. Từ câu chuyện đó, Hà hỏi tiếp về quy trình hàn, về đồ bảo hộ, về những người khác trong xưởng: thợ đo, kỹ sư thiết kế, người kiểm tra chất lượng. Anh Long xin phép xưởng cho Hà đến xem một buổi, đứng ở khoảng cách an toàn, có đồ bảo hộ.
Hà không muốn làm thợ hàn, nhưng thích phần kiểm tra chất lượng mối hàn và hỏi bố học nghề đó ở đâu. Anh Long ngạc nhiên vì con gái hiểu nghề của bố hơn anh nghĩ. Điều anh nhận ra: kể chuyện nghề không phải để con theo nghề mình, mà để con thấy thế giới nghề rộng hơn, bắt đầu từ chỗ gần nhất.
Từ hôm đó, bữa cơm nhà anh Long có thêm một chủ đề. Hà hỏi về những con tàu xưởng vừa hạ thuỷ, anh hỏi lại con về môn Vật lý đang học phần nhiệt. Hai bố con, mỗi người một đầu, nói chuyện nghề với nhau như hai người cùng tò mò.
Nối nghiệp hay không nối nghiệp
Khi bố mẹ muốn con nối nghiệp. Nói rõ mong muốn và lý do, rồi cho con trải nghiệm nghề thật nhiều trước khi quyết. Không giao việc thay vì giao trải nghiệm: con cần thấy nghề, chứ không phải bị kéo vào làm.
Khi bố mẹ không muốn con theo nghề mình. Nói lý do thật, nhưng vẫn tôn trọng nếu con muốn. Có khi con nhìn thấy trong nghề của bố mẹ những điều bố mẹ đã quen đến mức không còn thấy.
Khi con không muốn nối nghiệp. Đó là lựa chọn bình thường. Nghề của bố mẹ vẫn là bài học có giá trị cho con, dù con đi đường khác. Đừng coi việc con không theo nghề là con coi thường công việc của bố mẹ.
Khi con muốn làm nghề gần với nghề bố mẹ. Con của thợ may muốn học thiết kế, con của người bán hàng muốn học quản lý chuỗi cửa hàng. Đó là cách con mang nghề của bố mẹ đi xa hơn theo đường riêng. Bố mẹ kể kỹ phần mình biết và giới thiệu con với người làm ở mảng con muốn.
Khi gia đình có cơ sở kinh doanh. Con có thể tham gia giúp việc ở mức phù hợp tuổi và không ảnh hưởng việc học. Nhưng chuyện ai sẽ tiếp quản là chuyện sau này, cần con tự chọn khi đã trưởng thành.
Câu hỏi để con tự phỏng vấn bố mẹ
Thay vì bố mẹ kể một chiều, có thể đưa con danh sách dưới và để con chọn câu hỏi. Con hỏi, bố mẹ trả lời thật:
- Bố mẹ chọn nghề này thế nào? Nếu được chọn lại, bố mẹ có chọn nghề này không?
- Một ngày làm việc bình thường của bố mẹ bắt đầu và kết thúc thế nào?
- Phần việc nào bố mẹ thích nhất, phần nào thấy khó nhất?
- Để làm tốt nghề này cần biết những gì, cần những thói quen gì?
- Bố mẹ đã phải học thêm những gì từ khi đi làm?
- Nghề của bố mẹ khác thế nào so với hồi mới vào nghề?
- Lời khuyên bố mẹ muốn gửi cho chính mình ngày xưa, khi bằng tuổi con, là gì?
Con có thể ghi lại câu trả lời vào sổ trải nghiệm nghề của mình. Nhiều em giữ cuốn sổ đó rất lâu, và đọc lại khi chính mình đi làm.
Bố mẹ trả lời thật, kể cả câu "nếu được chọn lại". Nếu câu trả lời là không, cứ nói và giải thích vì sao. Con thấy bố mẹ dám nhìn lại lựa chọn của mình thì cũng bớt sợ việc chọn sai, và hiểu rằng người lớn cũng từng phân vân như con bây giờ.
Câu hỏi thường gặp
Nghề của bố mẹ bình thường, không có gì hay thì có nên kể không?
Nên kể. Phần lớn nghề trong xã hội là nghề bình thường và có ích. Con cần biết thế giới nghề thật, không chỉ những nghề xuất hiện trên mạng. Những chi tiết nhỏ trong công việc hằng ngày thường làm con thấy thú vị hơn bố mẹ nghĩ.
Bố mẹ làm nội trợ, không đi làm bên ngoài thì kể gì?
Nội trợ cũng là một công việc thật với nhiều kỹ năng: quản lý chi tiêu, lên kế hoạch, chăm sóc người khác, xử lý sự cố trong nhà. Kể về những kỹ năng đó và cả những công việc trước đây bố mẹ từng làm.
Con không hứng thú nghe bố mẹ kể chuyện nghề thì làm sao?
Đổi cách: để con đặt câu hỏi thay vì nghe kể, hoặc đưa con đến chỗ làm một buổi. Kể ngắn, đúng lúc con đang rảnh, gắn với việc con đang quan tâm. Đừng ép, cứ để chuyện nghề xuất hiện tự nhiên trong đời sống.
Có nên cho con đi làm cùng bố mẹ trong dịp hè không?
Có thể cho con đi theo quan sát hoặc phụ việc nhẹ, an toàn, đúng tuổi, và được chỗ làm cho phép. Với việc có trả công, gia đình cần tra quy định về lao động của người chưa thành niên trong Bộ luật Lao động trước.
Bố mẹ từng thất bại trong nghề có nên kể cho con không?
Nên kể nếu bố mẹ đã đủ bình thản với chuyện đó. Kể cả những gì đã học được và cách đứng dậy. Con học được rằng thất bại là một phần của đời làm nghề, và không ai đi đường thẳng từ đầu đến cuối.