PhanDau.comPhấn Đấu
Tìm hiểu nghề bằng trải nghiệm thật

Hỏi chuyện người làm nghề: 15 câu hỏi học sinh nên hỏi để hiểu một nghề thật

Mười lăm câu hỏi chia ba nhóm để học sinh hỏi chuyện người làm nghề: một ngày làm gì, cái khó, con đường vào nghề, cách xin hẹn, ghi chép và cảm ơn.

Teenage Vietnamese girl seen from behind listening to a middle-aged carpenter at his small wooden workshop, sawdust in warm afternoon light, medium shot from the doorway

Cách nhanh và rẻ nhất để hiểu một nghề là ngồi xuống hỏi chuyện một người đang làm nghề đó trong 20 đến 30 phút, với một danh sách câu hỏi chuẩn bị sẵn. Mười lăm câu dưới đây chia ba nhóm: công việc hằng ngày ra sao, cái khó và cái vui thật sự của nghề, con đường để đi vào nghề. Bạn không cần hỏi hết, chọn bảy đến mười câu là đủ cho một buổi.

Bài này cũng chỉ cách tìm người để hỏi, cách xin hẹn sao cho người lớn dễ nhận lời, chỗ học sinh hay sai khi hỏi, và cách ghi lại để buổi nói chuyện không trôi mất sau vài ngày. Mục tiêu không phải là chọn nghề ngay, mà là có thêm một hình ảnh thật thay cho hình ảnh trên phim hay lời đồn.

Vì sao hỏi chuyện người làm nghề lại có ích hơn đọc mô tả nghề

Mô tả nghề trên mạng thường viết phần đẹp nhất: kỹ sư thiết kế công trình, y tá chăm sóc người bệnh, đầu bếp sáng tạo món mới. Người đang làm nghề sẽ kể phần còn lại: kỹ sư đứng ngoài công trường dưới nắng, y tá trực đêm và ghi chép rất nhiều giấy tờ, đầu bếp sơ chế rau từ sáu giờ sáng. Chính phần còn lại đó mới quyết định một người có ở lại với nghề lâu được hay không.

Hỏi chuyện còn cho bạn thấy những chi tiết mà không bài viết nào có, vì nó gắn với nơi bạn sống. Một thợ điện ở Nghệ An sẽ kể khác một thợ điện ở TP Hồ Chí Minh: loại công trình, mùa nhiều việc, cách nhận việc. Bạn được hỏi lại ngay khi chưa hiểu, được nghe giọng người ta khi nói về nghề, vui hay mệt. Một buổi như vậy thường chỉ tốn nửa tiếng và một lời cảm ơn, nhưng để lại nhiều hơn mười video giới thiệu nghề.

Thêm một cái lợi ít ai nói: tập hỏi chuyện người lớn là một kỹ năng bạn sẽ dùng mãi, từ lúc đi phỏng vấn xin việc đến lúc hỏi đường trong một môi trường mới.

Nhóm 1: năm câu hỏi về một ngày làm việc thật

Nhóm này giúp bạn hình dung cảnh làm việc, thứ thường bị bỏ qua nhất. Hỏi trước nhóm này vì người lớn dễ trả lời, không khí sẽ cởi mở dần.

  • Câu 1. Một ngày làm việc bình thường của cô/chú bắt đầu lúc mấy giờ và gồm những việc gì, theo thứ tự?
  • Câu 2. Việc nào chiếm nhiều thời gian nhất trong ngày, dù người ngoài ít khi nghĩ tới?
  • Câu 3. Cô/chú làm việc một mình hay với nhóm, và thường phải nói chuyện với những ai?
  • Câu 4. Công việc có thay đổi theo mùa, theo tháng không? Lúc nào bận nhất?
  • Câu 5. Nếu em đứng cạnh cô/chú một ngày, em sẽ thấy cảnh gì khác với tưởng tượng của người ngoài?

Mẹo nhỏ: khi người ta kể, hỏi thêm "cụ thể là sao ạ?" hoặc "cô/chú cho em một ví dụ được không ạ?". Câu trả lời có ví dụ mới là thứ bạn nhớ lâu. Đừng vội chuyển sang câu tiếp theo chỉ để hỏi cho hết danh sách.

Nhóm 2: năm câu hỏi về cái khó và cái vui

Đây là nhóm quý nhất vì không ai viết lên mạng. Hỏi nhẹ nhàng, không ép người ta kể chuyện riêng tư.

  • Câu 6. Việc gì trong nghề làm cô/chú mệt hoặc ngại nhất?
  • Câu 7. Lúc mới vào nghề, điều gì làm cô/chú bất ngờ nhất?
  • Câu 8. Khoảnh khắc nào làm cô/chú thấy nghề này đáng làm?
  • Câu 9. Người như thế nào thì thường bỏ nghề sau vài năm, và vì sao?
  • Câu 10. Sức khoẻ, giờ giấc, đi lại của nghề này đòi hỏi gì mà học sinh nên biết trước?

Câu 9 rất hữu ích vì nó cho bạn một tấm gương ngược: nếu những lý do người ta bỏ nghề lại đúng với điều bạn ghét, đó là tín hiệu cần nghĩ thêm. Ngược lại, nếu cái mệt người ta kể là thứ bạn thấy chịu được, nghề này đáng tìm hiểu sâu hơn. Không hỏi thu nhập: người lớn thường ngại, và con số ở một nơi, một thời điểm cũng không nói lên nhiều.

Nhóm 3: năm câu hỏi về con đường vào nghề

Nhóm cuối nối buổi nói chuyện với việc bạn có thể làm từ bây giờ, khi còn đang học lớp 8, lớp 9 hay lớp 11.

  • Câu 11. Cô/chú đã học gì, ở loại trường nào, mất bao lâu để làm được việc như hiện nay?
  • Câu 12. Ngày nay người mới vào nghề thường đi đường nào? Có con đường nào khác ngoài con đường cô/chú đã đi không?
  • Câu 13. Môn học hay kỹ năng nào ở trường phổ thông giúp ích cho nghề này nhiều nhất?
  • Câu 14. Nếu em muốn thử một chút từ bây giờ, em nên tập làm việc gì nhỏ ở nhà hay ở trường?
  • Câu 15. Cô/chú có biết ai làm một nghề gần giống mà em có thể hỏi chuyện tiếp không?

Câu 15 là câu mở cửa: một người dẫn bạn tới người thứ hai, rồi người thứ ba. Sau ba bốn buổi, bạn sẽ có một bức tranh khá đầy đủ về một nhóm nghề, không phải chỉ một nghề. Về loại trường và thời gian học, nhớ rằng quy định thay đổi theo năm; nghe để hình dung, còn chi tiết thì tra lại ở Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT hoặc chính các trường.

Tìm người và xin hẹn thế nào cho người lớn dễ nhận lời

Phần lớn học sinh bỏ cuộc ở bước này vì ngại. Thật ra người đi làm thường vui khi có người trẻ hỏi về nghề mình, miễn là lời xin rõ ràng và không chiếm quá nhiều thời gian.

  1. Bắt đầu từ vòng gần: bố mẹ, cô chú, anh chị họ, bố mẹ của bạn cùng lớp, hàng xóm. Hỏi bố mẹ: "Bố mẹ có quen ai làm nghề X không ạ?".
  2. Nhờ người quen giới thiệu trước, rồi mới tự nhắn. Một câu giới thiệu của người lớn làm lời xin của bạn đáng tin hơn nhiều.
  3. Nhắn ngắn, đủ ba ý: em là ai, em muốn hỏi về gì, em xin bao nhiêu phút. Ví dụ: "Cháu là Minh, con mẹ Hoa, đang học lớp 9. Cháu đang tìm hiểu nghề điện dân dụng, xin chú khoảng 20 phút để hỏi vài câu, lúc nào chú rảnh ạ."
  4. Để người lớn chọn giờ và chỗ. Ưu tiên chỗ đông người như quán nước gần nhà, hoặc tại nơi làm việc có người khác, và báo bố mẹ trước.
  5. Nhắc lại lịch một ngày trước, đến đúng giờ, mang theo sổ và danh sách câu hỏi.

An toàn đi trước: học sinh không đi gặp người lạ một mình ở nơi vắng. Nếu muốn hỏi người không quen, hãy đi cùng bố mẹ hoặc gặp qua cuộc gọi có bố mẹ ngồi cạnh.

Chỗ học sinh hay sai khi hỏi chuyện, và cách sửa

Minh, học sinh lớp 9 ở Nghệ An, lần đầu hỏi chuyện một chú thợ điện đã mắc gần đủ các lỗi dưới đây. Lần thứ hai, khi hỏi một cô điều dưỡng, buổi nói chuyện dài gấp đôi mà Minh nhớ được nhiều hơn hẳn.

Chỗ hay saiVì sao không ổnLàm thế này thay vào
Hỏi "nghề này có tốt không ạ?"Câu hỏi quá rộng, người lớn chỉ trả lời chung chungHỏi việc cụ thể: "Việc nào chú làm nhiều nhất trong tuần?"
Đọc liền một mạch danh sách câu hỏiGiống thẩm vấn, người lớn trả lời ngắn dầnNghe xong một câu, hỏi thêm một câu nối theo điều họ vừa kể
Cắm cúi ghi chép từng chữKhông nhìn người nói, bỏ lỡ chi tiếtGhi từ khoá, về nhà viết lại trong ngày
Hỏi thu nhập, chuyện gia đìnhDễ làm người lớn ngạiHỏi về công việc, giờ giấc, cách học nghề
Quên cảm ơn sau buổi gặpĐóng cánh cửa cho lần hỏi sauNhắn cảm ơn trong ngày, kể một điều mình học được

Một mẹo cho người nhút nhát: viết sẵn câu mở đầu và câu kết thúc ra sổ. Có hai câu đó, phần giữa thường tự trôi.

Khi người làm nghề ở xa: hỏi qua cuộc gọi video

Ở nhiều tỉnh, nghề bạn tò mò có khi không có ai làm quanh nhà. Khoa, học sinh lớp 12 ở Hải Phòng, muốn tìm hiểu nghề kỹ thuật viên phục hồi chức năng nhưng người quen gần nhất làm nghề này lại ở Huế. Cách giải quyết là một cuộc gọi video 20 phút, do bố Khoa nhắn hẹn trước và ngồi cạnh trong suốt cuộc gọi.

Gọi video có vài điểm khác gặp mặt. Bạn nên gửi trước ba bốn câu hỏi chính để người lớn có thời gian nghĩ. Chọn chỗ yên tĩnh, đủ sáng, kiểm tra mạng trước năm phút. Mở đầu bằng lời cảm ơn và nhắc lại sẽ chỉ xin đúng thời gian đã hẹn; khi gần hết giờ, chủ động nói "em xin hỏi câu cuối ạ" để người lớn không phải tìm cách dừng.

Một cái lợi bất ngờ: người làm nghề có thể đưa máy đi một vòng nơi làm việc nếu chỗ đó cho phép, để bạn thấy dụng cụ, phòng tập, cách bố trí. Đừng tự xin quay màn hình hay chụp lại cuộc gọi; nếu cần nhớ, ghi từ khoá vào sổ như khi gặp mặt.

Sau buổi hỏi chuyện: ghi lại và tự hỏi mình

Trong vòng một ngày, mở sổ viết lại ba thứ: ba điều làm bạn bất ngờ về nghề, một việc trong nghề bạn thấy thích thử, một việc bạn thấy ngại. Viết bằng lời của mình, không chép lại nguyên câu người kia nói. Nếu để qua một tuần, bạn sẽ chỉ còn nhớ một cảm giác mơ hồ, kiểu "nghề đó cũng được".

Sau đó tự hỏi: "Phần việc mình ngại có xuất hiện hằng ngày hay chỉ thỉnh thoảng?", "Mình có muốn thấy tận mắt nghề này một buổi không?", "Mình còn câu hỏi nào chưa ai trả lời?". Ba câu này cho biết bước tiếp theo: hỏi thêm một người cùng nghề, xin đi theo quan sát một buổi, hay chuyển sang tìm hiểu nghề khác.

Không cần kết luận "mình hợp" hay "mình không hợp" sau một buổi. Một người chỉ là một góc nhìn; hai ba người cùng nghề mới bắt đầu cho thấy phần chung. Cuối cùng, nhắn cảm ơn người đã dành thời gian, kèm một điều cụ thể bạn học được. Lời cảm ơn có chi tiết khiến người lớn nhớ bạn và sẵn lòng giới thiệu tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh lớp 8 có quá nhỏ để đi hỏi chuyện người làm nghề không?

Không quá nhỏ. Lớp 8 là lúc tốt để bắt đầu vì chưa có áp lực chọn trường gấp. Bạn chỉ cần chọn câu hỏi đơn giản hơn, ưu tiên nhóm câu về một ngày làm việc, và nhờ bố mẹ đi cùng hoặc giới thiệu trước.

Nên hỏi bao nhiêu người trong cùng một nghề?

Hai đến ba người là đủ để thấy phần chung và phần riêng của nghề. Nếu có thể, hỏi một người mới vào nghề vài năm và một người đã làm lâu, vì hai người này thường kể những cái khó rất khác nhau.

Có nên ghi âm buổi nói chuyện không?

Chỉ ghi âm khi đã xin phép và người lớn đồng ý rõ ràng. Nhiều người nói tự nhiên hơn khi không bị ghi âm, nên ghi từ khoá ra sổ rồi viết lại trong ngày thường là cách nhẹ nhàng và đủ dùng.

Nếu người được hỏi trả lời rất ngắn thì làm sao?

Chuyển sang câu hỏi xin ví dụ cụ thể như kể một ngày hôm qua làm gì, hoặc hỏi về lúc mới vào nghề. Người lớn thường kể dài hơn khi được hỏi về một câu chuyện thay vì một ý kiến chung chung.

Không quen ai làm nghề mình thích thì bắt đầu từ đâu?

Hỏi bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm và bố mẹ của bạn bè xem họ có quen ai không. Trong lúc chờ, hỏi chuyện một người làm nghề gần giống, vì người đó thường biết người làm đúng nghề bạn muốn tìm hiểu.

Hỏi chuyện xong mà thấy không thích nghề đó thì có phí thời gian không?

Không phí. Biết sớm một nghề không hợp với mình cũng là một kết quả có ích, vì nó giúp bạn bớt một hướng đi và tập trung tìm hiểu những nghề khác kỹ hơn trong những tháng tới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138