PhanDau.comPhấn Đấu
Tìm hiểu nghề bằng trải nghiệm thật

Cây nghề gia đình: phỏng vấn ông bà, cô chú để hiểu nghề qua ba thế hệ

Dự án nhỏ cho học sinh: vẽ cây nghề gia đình, phỏng vấn ông bà, cô chú về nghề họ đã làm, thấy nghề thay đổi qua ba thế hệ và điều đó gợi gì cho mình.

Teenage girl sitting on a low wooden bench beside her grandfather in a tiled courtyard, an empty notebook on her knees, faces turned away, late afternoon warm light

Cây nghề gia đình là một sơ đồ ghi nghề của ông bà, bố mẹ, cô dì chú bác, kèm vài câu chuyện ngắn bạn tự phỏng vấn được; làm trong hai đến ba tuần, nó cho bạn thấy nghề thay đổi ra sao qua ba thế hệ và những con đường người thân đã đi. Đây là một trong những trải nghiệm nghề dễ làm nhất, vì người để hỏi đã có sẵn, và người lớn trong nhà thường rất vui khi được con cháu hỏi chuyện nghề của mình.

Bài dưới hướng dẫn cách vẽ khung cây, bộ câu hỏi riêng cho ông bà và cho cô chú, cách đọc ra điều có ích từ cây, và những chỗ nhạy cảm cần tránh. Mục đích không phải để nối nghiệp hay để thoát khỏi nghề nhà, mà để hiểu rằng ai cũng từng chọn, đổi, và học thêm.

Vẽ khung cây trong một buổi tối

Bạn không cần giấy khổ lớn hay phần mềm. Một trang đôi trong vở là đủ.

  1. Vẽ ba tầng ngang: tầng trên cùng là ông bà hai bên, tầng giữa là bố mẹ và cô dì chú bác, tầng dưới là anh chị em họ đã đi học nghề hoặc đi làm.
  2. Dưới mỗi tên, chừa ba dòng: nghề chính, nghề đã từng làm trước đó, cách người đó học nghề (học ở trường loại gì, học theo người đi trước, tự học).
  3. Điền trước những gì bạn đã biết. Chỗ nào không biết thì để dấu hỏi, đó là danh sách việc cần phỏng vấn.
  4. Đánh dấu những người bạn có thể hỏi trực tiếp trong tháng này và những người cần hỏi qua bố mẹ.
  5. Hỏi bố mẹ xem có ai trong nhà mà chuyện nghề là chuyện buồn, để tránh hỏi người đó hoặc hỏi thật nhẹ.

Khang, học sinh lớp 9 ở Thái Nguyên, điền được tám ô ngay buổi tối đầu tiên và để dấu hỏi ở mười một ô. Mười một dấu hỏi ấy thành mười một cuộc trò chuyện trong kỳ nghỉ Tết, lúc họ hàng về đông đủ nhất. Tết, giỗ, đám cưới trong họ là những dịp tốt để hỏi được nhiều người trong một ngày, miễn là chọn lúc người lớn đang ngồi nghỉ chứ không phải lúc đang bận nấu nướng, tiếp khách.

Câu hỏi dành cho ông bà

Với ông bà, nghề thường gắn với cả một thời kỳ sống. Hỏi chậm, nghe nhiều, đừng sửa chuyện của ông bà cho giống sách.

  • Hồi bằng tuổi cháu, ông bà đã phải làm những việc gì ngoài đi học?
  • Ông bà học nghề từ ai, mất bao lâu thì làm được một mình?
  • Một ngày làm việc ngày xưa bắt đầu và kết thúc lúc nào?
  • Dụng cụ ông bà dùng ngày ấy là gì, giờ còn ai dùng không?
  • Có lần nào ông bà phải đổi nghề hay học thêm nghề mới không, vì sao?
  • Điều gì trong nghề ấy ông bà muốn con cháu biết?

Nếu ông bà nói giọng vùng hoặc dùng từ cũ, ghi đúng từ đó và hỏi lại nghĩa. Những từ như "ăn công", "đi phiên", "đổi công" là cả một lớp hiểu biết về cách người ta từng làm việc. Một cuộc trò chuyện với ông bà nên ngắn, khoảng hai mươi phút, và có thể chia làm vài lần.

Câu hỏi dành cho bố mẹ, cô chú, anh chị họ

Thế hệ giữa và thế hệ gần bạn có câu chuyện chọn đường giống bạn hơn. Câu hỏi ở đây hướng vào lúc lựa chọn.

  • Lúc học xong lớp 9 hay lớp 12, cô chú đã đứng trước những lựa chọn nào?
  • Ai hoặc điều gì làm cô chú chọn đường đó?
  • Có lúc nào cô chú thấy chọn sai và đã xoay xở thế nào?
  • Nghề hiện tại cô chú học thêm những gì so với lúc mới ra trường?
  • Nếu là học sinh bây giờ, cô chú sẽ tìm hiểu nghề theo cách nào?
  • Điều gì cô chú ước đã biết sớm hơn khi còn đi học?

Anh chị họ vừa học xong trung cấp, cao đẳng hay đại học là người kể chuyện gần nhất với bạn. Họ còn nhớ rõ cảm giác bối rối lúc chọn và thường nói thẳng hơn người lớn tuổi. Những người đi làm ngay sau lớp 12 rồi mới học tiếp, hay học nghề sau lớp 9 rồi học văn hoá song song, cũng có câu chuyện rất đáng nghe vì họ biết cả hai phía của một lựa chọn.

Một buổi phỏng vấn người thân diễn ra thế nào

Chọn lúc người lớn rảnh và thoải mái: sau bữa cơm tối, buổi chiều ngày nghỉ, lúc đi chợ cùng. Đừng chọn lúc họ đang làm dở việc hay đang mệt. Nói trước mục đích: "Cháu đang làm cây nghề của nhà mình, cháu xin hỏi bác vài câu về nghề bác đã làm ạ." Người lớn biết mục đích sẽ kể có trọng tâm hơn.

Mang sổ, hỏi từng câu một, để người lớn kể hết rồi mới hỏi tiếp. Khi chuyện đi lạc sang chủ đề khác, nghe một lúc rồi nhẹ nhàng kéo về. Khang có thói quen hỏi thêm một câu nối ở mọi câu trả lời: "Lúc đó bác thấy thế nào ạ?". Câu nối này làm những câu chuyện khô về giờ giấc, dụng cụ trở nên sống động.

Sau buổi nói chuyện, trong tối hôm đó, điền vào ô của người ấy trên cây và viết thêm ba dòng: một chi tiết lạ, một câu nói đáng nhớ, một điều mình chưa hỏi kịp. Nếu muốn ghi âm cho khỏi quên, xin phép trước và chỉ giữ trong máy của mình.

Đọc cây nghề: bạn đang tìm điều gì

Khi đã điền gần đủ, nhìn cả cây và trả lời bốn câu dưới đây. Đây là phần biến một dự án gia đình thành một trải nghiệm nghề có ích.

Câu hỏiCách tìm trên câyVí dụ từ cây của Khang
Nghề nào đã biến mất hoặc đổi hẳn?So dòng nghề của ông bà với bố mẹÔng làm thợ rèn nông cụ; giờ nhà không còn ai làm, chú chuyển sang hàn khung nhà thép
Con đường học nghề có đổi không?So dòng "cách học nghề" qua các tầngÔng học theo cụ; chú học trung cấp; anh họ học cao đẳng rồi đi làm
Ai đã đổi nghề giữa chừng?Tìm ô có hai nghề trở lênMẹ từ công nhân may chuyển sang bán hàng trực tuyến, tự học thêm
Kỹ năng nào lặp lại qua nhiều người?Đọc lại các câu chuyệnNhiều người làm bằng tay giỏi và thích sửa chữa

Khang nhận ra gia đình mình có một sợi chỉ chung là làm việc với kim loại và máy, dù mỗi đời một kiểu. Điều này không có nghĩa Khang phải theo, nhưng giúp Khang hiểu vì sao mình thấy dễ chịu khi tháo lắp đồ đạc.

Chỗ hay vấp và cách tránh

Biến buổi hỏi chuyện thành buổi bị khuyên. Người lớn hay chuyển sang dặn dò. Lễ phép ghi nhận rồi kéo lại bằng một câu hỏi cụ thể: "Dạ, thế hồi đó một ngày của chú bắt đầu thế nào ạ?".

Coi nghề này cao, nghề kia thấp. Cây nghề không phải bảng xếp hạng. Ông làm ruộng, bác làm giáo viên, cô bán hàng đều nuôi được gia đình và đều cần kỹ năng thật. Ghi như nhau, kể như nhau. Khi kể lại với lớp, bạn cũng giữ giọng ấy, không giấu nghề nào trong nhà vì sợ bạn bè nghĩ khác.

Hỏi vào chuyện buồn. Mất việc, thất bại khi buôn bán, bệnh nghề nghiệp có thể là chuyện người lớn không muốn nhắc. Nếu thấy người kể chậm lại hay im lặng, chuyển sang câu khác.

Chép chuyện lên mạng. Câu chuyện người thân kể là chuyện trong nhà. Muốn chia sẻ với lớp hay đăng lên đâu, hỏi ý người kể trước.

Làm một lần rồi cất. Cây nghề sống theo năm: anh chị họ đổi việc, cô chú học thêm. Mỗi năm bổ sung một lần, bạn sẽ có một hồ sơ nghề rất thật về chính gia đình mình.

Bố mẹ giúp con làm cây nghề ra sao

Bố mẹ là người nối các nhánh: biết ai ở đâu, ai dễ hỏi, ai đang có chuyện buồn cần tránh. Giúp con lập danh sách và gọi điện báo trước cho người thân là đủ; phần hỏi và ghi để con tự làm.

Bố mẹ cũng là một ô trên cây, và nên trả lời câu hỏi của con thật lòng như những người khác. Kể cả lúc mình từng chọn sai, từng phải học lại, từng đổi việc. Con cái thường chỉ thấy bố mẹ ở hiện tại và nghĩ con đường của bố mẹ thẳng tắp; nghe chuyện những khúc quanh giúp con bớt sợ lựa chọn của chính mình.

Điều bố mẹ nên tránh là dùng cây nghề để định hướng con theo ý mình, kiểu "nhà mình ai cũng làm giáo viên, con cũng nên thế". Cứ để con tự đọc cây và tự rút ra. Nếu con hỏi ý kiến, bố mẹ nói điều mình thấy ở con, ví dụ "bố thấy con kiên nhẫn khi sửa đồ", thay vì chỉ cho con một nghề.

Từ cây nghề sang bước tiếp theo

Cây nghề gia đình là bước đầu, không phải bước cuối. Từ cây, chọn ra một hai người có nghề bạn tò mò nhất và xin họ một buổi cho đi theo quan sát, hoặc nhờ họ giới thiệu một đồng nghiệp để bạn hỏi chuyện. Vì là người thân, lời xin thường dễ được nhận hơn với người ngoài.

Cây nghề cũng là chất liệu tốt cho những bài tập hướng nghiệp ở trường hay cho buổi nói chuyện với bố mẹ về con đường sau lớp 9, sau lớp 12. Thay vì nói "con chưa biết làm gì", bạn nói được với bố mẹ: "con thấy mấy người trong nhà làm việc với máy đều thích nghề, con muốn tìm hiểu thêm nghề điện hoặc cơ khí".

Nếu gia đình nhỏ, ít người để hỏi, mở rộng cây sang hàng xóm thân, bố mẹ đỡ đầu, thầy cô cũ của bố mẹ. Cây không cần đầy đủ; một cây có năm người với năm câu chuyện thật vẫn có ích hơn một cây hai mươi người chỉ ghi tên nghề.

Câu hỏi thường gặp

Cây nghề gia đình phù hợp với học sinh lớp mấy?

Lớp 8 đến lớp 12 đều làm được. Học sinh nhỏ hơn có thể làm bản đơn giản chỉ ghi nghề và một câu chuyện, còn học sinh lớp 11, lớp 12 nên đi sâu vào phần lựa chọn và đổi hướng của bố mẹ, anh chị họ.

Nếu ông bà đã mất hoặc ở xa thì sao?

Hỏi bố mẹ, cô chú kể lại về nghề của ông bà, hoặc gọi điện cho người thân ở quê. Câu chuyện qua lời kể lại vẫn có giá trị, chỉ cần ghi chú đây là lời của ai để sau này đối chiếu.

Gia đình hầu hết làm nông thì cây nghề có gì để học?

Có rất nhiều. Nghề nông thay đổi mạnh qua các thế hệ về giống, máy móc, cách bán hàng. Bạn sẽ thấy rõ nhất cách một nghề học thêm để tồn tại, và đó là bài học dùng được cho mọi nghề.

Có nên làm cây nghề cùng anh chị em không?

Nên. Chia nhau phỏng vấn mỗi người một nhánh họ, rồi ghép lại vào một buổi tối. Làm cùng nhau vừa nhanh hơn vừa tạo thêm một dịp cả nhà ngồi kể chuyện với nhau.

Làm cây nghề có bắt buộc phải theo nghề truyền thống của gia đình không?

Không. Cây nghề giúp bạn hiểu gia đình mình và những con đường người thân đã đi. Bạn hoàn toàn có thể chọn một hướng khác hẳn, và chính những câu chuyện đổi nghề trong cây thường cho thấy điều đó bình thường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138