Kiến tập là đến một nơi làm việc thật trong vài buổi để quan sát và phụ giúp những việc an toàn, không nhận lương và không thay thế người làm; với học sinh, những cơ sở nhỏ như tiệm sửa xe, tiệm bánh, xưởng mộc, phòng khám thú y là nơi dễ xin nhất. Muốn được nhận, bạn cần đi qua người quen, có bố mẹ đồng ý bằng lời với chủ cơ sở, xin một số buổi ngắn và nói rõ mình chỉ học, không đòi làm việc chính.
Phần dưới đi qua cách chọn nơi, cách xin, những ranh giới an toàn không được bước qua, việc học sinh thường được giao và cách học được nhiều nhất từ chính những việc lặt vặt ấy. Kiến tập khác với đi làm thêm: không có tiền công, không có trách nhiệm như người lao động, và mục tiêu duy nhất là hiểu nghề.
Kiến tập khác đi làm thêm và đi tham quan ở chỗ nào
Ba hình thức này hay bị gọi lẫn với nhau, nhưng mục tiêu, trách nhiệm và quy định khác hẳn. Biết rõ để xin đúng cái mình cần và để bố mẹ yên tâm.
| Kiến tập | Đi làm thêm | Tham quan | |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu | Hiểu nghề qua quan sát và phụ việc nhẹ | Làm việc để nhận tiền công | Nhìn tổng quát một nơi làm việc |
| Thời gian | Vài buổi, mỗi buổi vài tiếng | Theo ca, nhiều tuần | Một buổi, đi theo đoàn |
| Trách nhiệm | Không chịu trách nhiệm kết quả công việc | Có trách nhiệm như người lao động | Không có |
| Quy định cần tra | Thoả thuận giữa phụ huynh và chủ cơ sở | Quy định về lao động chưa thành niên trong Bộ luật Lao động | Nội quy của nơi tham quan |
| Bạn được hỏi nhiều không | Rất nhiều, gần như suốt buổi | Ít, vì đang làm việc | Vài câu cuối buổi |
Nếu mục đích là hiểu nghề, kiến tập cho nhiều thông tin nhất trên mỗi giờ bỏ ra. Đi làm thêm cho trải nghiệm trách nhiệm và giờ giấc, nhưng bận tới mức ít khi được hỏi. Tham quan rộng nhưng nông. Ba cách bổ sung cho nhau, không cách nào thay được cách nào.
Chọn loại cơ sở nào để kiến tập
Mỗi loại cơ sở cho bạn thấy một mặt khác của thế giới nghề. Chọn theo điều bạn tò mò, không cần theo nghề bạn nghĩ sẽ làm sau này.
| Loại cơ sở | Bạn được thấy gì | Lưu ý riêng |
|---|---|---|
| Tiệm sửa xe máy, xe đạp | Chẩn đoán lỗi, tháo lắp, nói chuyện với khách | Tránh xa máy mài, dầu nóng, xăng |
| Tiệm bánh, quán ăn nhỏ | Sơ chế, làm theo công thức, giờ cao điểm | Cần rửa tay, buộc tóc, không đụng lò khi chưa được dặn |
| Xưởng mộc, xưởng may nhỏ | Đo, cắt, ráp, hoàn thiện sản phẩm | Không đứng gần máy cưa, máy may đang chạy |
| Phòng khám thú y, tiệm chăm sóc thú cưng | Đón khách, giữ con vật, vệ sinh dụng cụ | Có thể bị cào cắn; chỉ làm khi có người hướng dẫn |
| Cửa hàng sách, văn phòng phẩm, tạp hoá | Nhập hàng, sắp xếp, tư vấn khách | An toàn, phù hợp cả học sinh lớp 8 |
| Vườn ươm, trang trại nhỏ | Gieo, chăm, thu hoạch, đóng gói | Tránh thuốc bảo vệ thực vật; đội mũ, mang nước |
Cơ sở càng nhỏ thì bạn càng được thấy toàn bộ một nghề, từ lúc nhận khách tới lúc thu tiền, vì một người làm nhiều việc. Ở nơi lớn, bạn chỉ thấy một khâu.
Xin kiến tập: các bước để chủ cơ sở dễ gật đầu
Như, học sinh lớp 11 ở Khánh Hoà, muốn hiểu nghề làm bánh nên xin kiến tập ở tiệm bánh quen của gia đình. Như và mẹ đi theo đúng thứ tự dưới đây.
- Mẹ Như ghé tiệm hỏi trước cô chủ: con muốn đến xem và phụ việc nhẹ vài buổi trong hè, có tiện không. Lời xin đi từ phụ huynh làm chủ cơ sở yên tâm hơn nhiều.
- Đề nghị con số cụ thể: ba buổi sáng, mỗi buổi khoảng ba tiếng, vào ngày ít khách. Chủ cơ sở dễ nhận một lời xin có giới hạn rõ.
- Nói rõ: con không nhận tiền, không làm việc nguy hiểm, chỉ làm việc cô giao và có thể nghỉ bất cứ lúc nào nếu tiệm bận.
- Hỏi quy tắc riêng của tiệm: trang phục, giờ đến, chỗ cất đồ, khu nào không được vào.
- Như tự nói thêm một câu lúc gặp cô chủ: "Cháu muốn biết một ngày làm bánh thật thì như thế nào, cô cho cháu đứng xem và phụ những việc nhỏ ạ."
Nếu bị từ chối, cảm ơn và hỏi xem cô chú có biết nơi nào khác không. Một lời từ chối lịch sự hôm nay có khi thành lời giới thiệu ngày mai.
Ranh giới an toàn không được bước qua
Không vận hành máy móc có lưỡi cắt, nhiệt cao, điện mạnh. Máy mài, máy cưa, lò nướng công nghiệp, máy hàn không phải chỗ để thử, kể cả khi người lớn bảo "làm thử đi". Bạn có quyền từ chối và bố mẹ nên dặn trước điều này.
Không tiếp xúc hoá chất khi không có đồ bảo hộ và hướng dẫn. Xăng, dầu, sơn, chất tẩy, thuốc trừ sâu đều gây hại khi hít hoặc dính lên da. Việc của bạn là đứng xa và quan sát.
Không ở một mình với người lạ ở chỗ khuất. Kiến tập nên ở nơi có nhiều người qua lại, bố mẹ biết rõ địa chỉ và giờ về. Nếu ai đó có hành vi khiến bạn sợ hoặc khó chịu, rời đi ngay, kể với bố mẹ; trường hợp bạo lực, xâm hại thì gọi tổng đài 111.
Không làm quá giờ đã hẹn. Lời hứa ba tiếng là ba tiếng. Ở lại tới tối, đi về một mình khi trời tối là điều bố mẹ không đồng ý từ đầu.
Không nhận tiền công. Khi đã có tiền công, mối quan hệ chuyển sang lao động và phải theo quy định về người chưa thành niên trong Bộ luật Lao động. Kiến tập thì giữ đúng là đi học, có thể nhận một bữa ăn hay một chiếc bánh là đủ.
Việc học sinh thường được giao, và cách học từ việc nhỏ
Bạn sẽ không được làm việc chính trong vài buổi đầu, và điều đó bình thường. Chính việc lặt vặt cho bạn thấy nhịp của nghề.
- Dọn dẹp, lau dụng cụ: nhân dịp đó học tên từng dụng cụ và để ý cái nào được dùng nhiều nhất.
- Đưa đồ cho thợ: đoán trước thợ cần gì tiếp theo; sau hai buổi, bạn sẽ hiểu thứ tự các bước sửa một chiếc xe.
- Cân, đong nguyên liệu: hỏi vì sao công thức cần đúng từng gam, điều gì xảy ra nếu sai.
- Sắp xếp hàng, ghi sổ: xem hàng nào bán chạy, khách hỏi gì nhiều nhất.
- Đứng quầy cùng người lớn: nghe cách người lớn giải thích giá, nhận lỗi khi làm sai cho khách.
Cuối mỗi buổi, hỏi người hướng dẫn một câu: "Hôm nay việc nào cháu làm chưa đúng ạ?". Câu hỏi này cho thấy bạn nghiêm túc và giúp bạn học nhanh hơn mọi lời khen.
Câu hỏi nên hỏi người hướng dẫn trong lúc kiến tập
Đừng hỏi dồn vào lúc thợ đang làm. Ghi câu hỏi vào sổ rồi hỏi lúc rảnh tay, mỗi buổi hai ba câu là vừa. Những câu dưới đây hợp với hầu hết cơ sở nhỏ.
- Việc này cô/chú mất bao lâu mới làm thành thạo?
- Lỗi nào người mới hay mắc nhất ở việc này?
- Làm sao cô/chú biết một sản phẩm, một chiếc xe đã làm xong và đạt?
- Khách nào làm cô/chú vất vả nhất, và cô/chú xử lý thế nào?
- Ngoài làm tay, cô/chú phải làm thêm những việc gì: tính tiền, nhập hàng, ghi sổ, nhắn tin cho khách?
- Muốn tự mở một tiệm như thế này, người ta cần học thêm những gì ngoài tay nghề?
Câu cuối thường làm người hướng dẫn kể nhiều nhất, vì nó chạm vào cả chặng đường của họ. Bạn sẽ nghe về vốn, về khách quen, về thủ tục, về việc học quản lý; tất cả đều là phần thật của nghề mà mô tả nghề trên mạng hiếm khi nhắc. Ghi lại bằng từ khoá, tránh ghi tên khách hay chuyện riêng của tiệm.
Như đã học được gì sau ba buổi ở tiệm bánh
Buổi đầu Như chỉ rửa khay và xếp hộp. Như hơi thất vọng vì tưởng sẽ được nặn bánh. Nhưng đứng cả buổi cạnh bàn làm việc, Như nhận ra tiệm bắt đầu nhồi bột từ năm giờ sáng, và việc khó nhất không phải là trang trí mà là giữ cho mẻ bánh nào cũng giống mẻ trước, dù trời nóng hay ẩm.
Buổi thứ hai, cô chủ cho Như cân nguyên liệu. Như cân sai một lần và được giải thích vì sao bột nở không đều. Buổi thứ ba, Như đứng quầy, thấy một khách đặt bánh sinh nhật rồi đổi ý ba lần, và cô chủ vẫn giữ giọng nhẹ nhàng. Như ghi vào sổ: nghề làm bánh cần dậy sớm, cẩn thận với con số, và kiên nhẫn với khách nhiều hơn mình tưởng.
Sau ba buổi, Như chưa biết mình có theo nghề này không, và cũng không cần biết. Như có câu hỏi mới: những nghề nào khác cũng cần làm đúng công thức và chăm sóc khách, như pha chế, kỹ thuật viên phòng thí nghiệm, dược? Đó là kết quả tốt nhất của một đợt kiến tập: không phải câu trả lời, mà là câu hỏi đúng hơn.
Kết thúc đợt kiến tập cho trọn
Buổi cuối, mang theo một lời cảm ơn viết tay ngắn hoặc một món nhỏ tự làm, kể một điều cụ thể bạn học được ở cơ sở. Chủ tiệm nhận nhiều lời cảm ơn chung chung, nhưng ít khi nghe học sinh nói "cháu hiểu vì sao phải cân bột đúng từng gam".
Về nhà, viết một trang sổ theo bốn ý: việc đã làm, điều bất ngờ, phần mình thích, phần mình ngại. Thêm một dòng: nếu được quay lại, mình muốn học việc gì. Trang này có ích khi sau này bạn viết hồ sơ hoạt động hay nói chuyện với bố mẹ về con đường sau lớp 9, lớp 12.
Đừng đăng ảnh tiệm, khách hàng hay người làm lên mạng khi chưa hỏi ý. Giữ mối quan hệ tốt với nơi mình đã kiến tập là giữ một cánh cửa cho lần sau, có khi cho cả một người bạn cùng lớp muốn đi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 8 đã đi kiến tập được chưa?
Được, nếu chọn nơi an toàn như cửa hàng sách, tạp hoá, vườn ươm nhỏ và có bố mẹ đứng ra xin. Mỗi buổi nên ngắn, khoảng hai đến ba tiếng, và chỉ làm việc nhẹ như sắp xếp, ghi chép, quan sát.
Kiến tập có cần giấy tờ hay hợp đồng gì không?
Kiến tập vài buổi không nhận tiền thường chỉ là thoả thuận bằng lời giữa phụ huynh và chủ cơ sở. Nếu có trả công thì đã là lao động và phải theo quy định về người chưa thành niên trong Bộ luật Lao động, cần tra kỹ.
Đi kiến tập bao nhiêu buổi là đủ?
Ba đến năm buổi ở một nơi là đủ để thấy nhịp làm việc thật. Nếu còn thời gian, đi thêm một nơi khác hẳn sẽ có ích hơn ở lâu một nơi, vì bạn có hai hình ảnh để đặt cạnh nhau.
Nếu chủ cơ sở giao việc nguy hiểm thì làm sao?
Lễ phép từ chối và nói rằng bố mẹ đã dặn không làm việc đó. Nếu bị ép, rời đi và kể với bố mẹ ngay. Một nơi kiến tập tốt không bao giờ bắt học sinh làm việc có thể gây thương tích.
Kiến tập xong thấy không thích nghề đó thì có sao không?
Không sao cả. Biết sớm mình không thích một nghề cũng là điều có ích, và thường bạn vẫn mang về được một kỹ năng hay một câu hỏi mới để tìm hiểu nghề khác.
Không quen ai có tiệm thì tìm nơi kiến tập ở đâu?
Hỏi thầy cô chủ nhiệm, đoàn trường, bố mẹ bạn bè. Một số trường, phường xã tổ chức hoạt động trải nghiệm nghề dịp hè. Tránh tự đi xin ở nơi hoàn toàn xa lạ khi không có người lớn đi cùng.