PhanDau.comPhấn Đấu
Tìm hiểu nghề bằng trải nghiệm thật

Làm thêm dịp hè cho học sinh: chọn việc an toàn, đúng tuổi và học được về nghề

Học sinh muốn làm thêm dịp hè: nguyên tắc pháp luật với người dưới 18, việc nên và không nên nhận, dấu hiệu lừa đảo, thoả thuận với bố mẹ và cách học nghề từ việc làm.

Teenage boy in an apron arranging fresh fruit at a family market stall while an older woman weighs produce nearby, faces turned away, bright morning, eye level shot

Học sinh có thể làm thêm dịp hè nếu chọn việc nhẹ, an toàn, đúng với quy định về người chưa thành niên trong Bộ luật Lao động, được bố mẹ đồng ý và không ảnh hưởng tới việc học; việc làm thêm tốt nhất là việc vừa an toàn vừa cho bạn thấy một nghề vận hành ra sao. Tiền công là phần thêm, không phải lý do chính để một học sinh đi làm.

Bài này nêu nguyên tắc pháp luật ở mức chung, các loại việc nên và không nên nhận, dấu hiệu tuyển dụng lừa đảo nhắm vào học sinh, cách thoả thuận với bố mẹ, và cách biến một mùa hè làm thêm thành một trải nghiệm nghề có ghi chép. Bài không khuyến khích bỏ học đi làm; mọi việc ở đây chỉ dành cho kỳ nghỉ hoặc thời gian rảnh thật sự.

Nguyên tắc pháp luật cần biết, ở mức chung

Người dưới 18 tuổi là người chưa thành niên và được pháp luật bảo vệ riêng khi làm việc. Bộ luật Lao động có một chương riêng cho lao động chưa thành niên: giới hạn thời giờ làm việc, hạn chế làm ban đêm và làm thêm giờ, cấm một số công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm.

Tuổi càng nhỏ, quy định càng chặt. Người dưới 15 tuổi chỉ được làm một số công việc nhẹ theo danh mục, và phải có người đại diện theo pháp luật, thường là bố mẹ, cùng đồng ý. Người từ 15 đến dưới 18 tuổi được làm nhiều việc hơn nhưng vẫn không được làm việc thuộc danh mục cấm.

Nơi tuyển phải biết bạn bao nhiêu tuổi. Đừng khai thêm tuổi để được nhận. Khai sai làm bạn mất sự bảo vệ của pháp luật và khiến người tuyển giao cho bạn việc không phù hợp.

Chi tiết luôn phải tra bản mới nhất. Quy định có thể được sửa đổi, và danh mục công việc cho phép hay cấm do văn bản hướng dẫn riêng quy định. Trước khi nhận việc, bố mẹ nên tra Bộ luật Lao động hiện hành và văn bản hướng dẫn của Bộ phụ trách lao động, hoặc hỏi cán bộ lao động ở phường, xã.

Việc nên cân nhắc và việc nên tránh

Bảng dưới không thay cho quy định pháp luật, chỉ là cách nhìn nhanh theo mức độ an toàn và mức độ học được. Mọi việc ở cột trái vẫn cần bố mẹ đồng ý và hỏi rõ điều kiện.

Nên cân nhắcVì saoNên tránhVì sao
Phụ bán hàng ở sạp, cửa hàng của người quenBan ngày, có người lớn quen biết, học được cách tiếp kháchPhục vụ ở quán nhậu, quán karaokeLàm đêm, môi trường có rượu bia, dễ gặp rủi ro
Phụ giữ trẻ, kèm em nhỏ học trong nhà quenNhẹ, học được kiên nhẫn và cách giải thíchBốc vác, phụ hồ, công trìnhNặng nhọc, dễ tai nạn
Phụ việc ở vườn, trại cây của người thânNgoài trời, gắn với nghề nôngPhun thuốc bảo vệ thực vậtĐộc hại với cơ thể đang lớn
Phụ đóng gói, sắp xếp ở cửa hàng nhỏThấy cách một cửa hàng vận hànhGiao hàng bằng xe máy khi chưa đủ tuổi láiVi phạm luật giao thông, nguy hiểm
Hỗ trợ hoạt động hè của phường, xã, thư việnCó tổ chức, có người phụ tráchViệc "online" đòi nạp tiền, giữ hộ tài khoảnThường là lừa đảo hoặc vi phạm pháp luật

Nguyên tắc chung: ban ngày, gần nhà, có người lớn đáng tin phụ trách, không máy móc nguy hiểm, không hoá chất, không rượu bia. Thiếu một trong các điều đó thì hỏi kỹ hơn hoặc thôi.

Dấu hiệu tuyển dụng lừa đảo nhắm vào học sinh

Mùa hè là mùa của các tin tuyển "việc nhẹ lương cao". Một số dấu hiệu dưới đây gần như chắc chắn là có vấn đề; gặp một dấu hiệu là dừng lại hỏi bố mẹ.

  • Bắt nộp tiền trước: phí hồ sơ, tiền đặt cọc đồng phục, tiền "kích hoạt tài khoản".
  • Việc chỉ là bấm thích, đánh giá sản phẩm, làm nhiệm vụ trên mạng rồi được hứa trả tiền, nhưng phải nạp tiền trước để "nhận nhiệm vụ lớn".
  • Nhờ mở tài khoản ngân hàng, cho mượn tài khoản hay số giấy tờ để "nhận lương hộ".
  • Hẹn gặp ở nơi vắng, khách sạn, quán cà phê kín, hoặc đề nghị đi tỉnh khác ngay.
  • Không cho bố mẹ biết, dặn "giữ bí mật vì chỉ tuyển ít người".
  • Hứa hẹn thu nhập rất cao cho việc rất nhẹ, không cần kinh nghiệm.

Nếu đã lỡ nộp tiền hoặc đưa thông tin, nói ngay với bố mẹ, đừng nạp thêm để "lấy lại". Gặp đe doạ, bạo lực hay bị dụ dỗ đi đâu đó, gọi tổng đài 111 hoặc báo công an nơi gần nhất.

Thoả thuận với bố mẹ trước khi nhận việc

Hà, học sinh lớp 11 ở Lâm Đồng, muốn phụ bán hàng ở một tiệm hoa trong hè. Hà và bố mẹ ngồi lại thống nhất năm điều trước khi Hà trả lời tiệm.

  1. Mục đích: Hà làm để biết nghề bán hoa vận hành thế nào và có thêm chút tiền tiêu riêng, không phải để kiếm tiền thay việc học.
  2. Giờ làm: chỉ buổi sáng, ba buổi một tuần, về nhà trước bữa trưa. Không nhận làm tối.
  3. Việc làm: tỉa lá, cắm hoa đơn giản, tiếp khách cùng cô chủ. Không giao hoa bằng xe máy.
  4. Thông tin: bố mẹ có số của cô chủ và đã gặp cô chủ một lần ở tiệm.
  5. Điểm dừng: nếu tiệm đòi thêm giờ, giao việc khác thoả thuận hoặc Hà thấy mệt ảnh hưởng tới học hè, Hà nghỉ và báo cô chủ lịch sự.

Năm điều này nên viết ra giấy, mỗi bên giữ một bản trong nhà. Khi có vướng mắc, cả nhà quay lại tờ giấy thay vì tranh cãi.

Làm ở cơ sở của người thân: vẫn cần rõ ràng

Nhiều học sinh làm thêm hè ở quán của dì, xưởng của chú, sạp của bác. Đây thường là lựa chọn an toàn nhất, nhưng cũng dễ thành mập mờ: không ai nói rõ giờ, việc, tiền công, rồi cuối hè cả hai bên đều thấy hơi phật lòng.

Cách tránh là nói rõ ngay từ đầu như với người ngoài, chỉ nhẹ nhàng hơn. Hỏi dì một ngày con làm mấy tiếng, làm những việc gì, có được nghỉ ngày nào, có tiền công hay chỉ là phụ giúp. Câu "có tiền công không" không có gì phải ngại; nếu dì nói đây là phụ giúp, bạn vẫn đi được, chỉ là cả hai cùng hiểu như nhau.

Ở cơ sở người thân, bạn cũng dễ được giao những việc vượt sức vì "người nhà cả mà". Những ranh giới về máy móc, hoá chất, làm đêm, lái xe vẫn giữ nguyên. Bố mẹ nên nói trước với người thân những việc con không làm, để con không phải tự từ chối người lớn trong nhà.

Khi nơi làm việc đối xử không đúng

Bị giao việc ngoài thoả thuận. Lễ phép nhắc lại điều đã thống nhất: "Dạ, mẹ cháu dặn cháu chỉ làm buổi sáng ạ." Nếu bị ép tiếp, về nhà kể với bố mẹ để bố mẹ trao đổi với người chủ.

Không được trả công như đã hứa. Đừng tự đòi trong căng thẳng. Bố mẹ là người nói chuyện; giữ tin nhắn, ghi lại các buổi đã làm để có căn cứ.

Bị la mắng nặng lời, bị xúc phạm. Góp ý về công việc là bình thường; quát tháo, xúc phạm, doạ nạt thì không. Bạn có quyền nghỉ và nên kể với bố mẹ ngay hôm đó.

Bị đụng chạm, dụ dỗ, đe doạ. Rời đi ngay, nói với bố mẹ hoặc người lớn tin cậy. Với bạo lực, xâm hại, gọi tổng đài 111 hoặc báo công an. Đây không phải lỗi của bạn, và không có tiền công nào đáng để chịu đựng.

Thấy mình bị cuốn vào việc sai pháp luật. Nếu được nhờ cất giữ đồ lạ, chuyển tiền hộ, nói dối khách, dừng lại và hỏi bố mẹ. Học sinh hay bị lợi dụng vì ngại từ chối người lớn.

Biến việc làm thêm thành trải nghiệm nghề

Làm thêm cho bạn thấy một thứ mà kiến tập không cho: trách nhiệm. Bạn phải đến đúng giờ, làm xong phần việc, chịu trách nhiệm khi sai. Nhưng nếu chỉ làm cho xong, sau mùa hè bạn chỉ nhớ "mệt" và "được ít tiền". Muốn mang về nhiều hơn, mỗi tuần dành mười phút ghi ba câu: tuần này mình làm được việc gì mới, mình sai việc gì và đã sửa thế nào, mình để ý thấy điều gì về nghề của người chủ.

Sau hai tuần, Hà ghi được rằng nghề bán hoa không chỉ là cắm hoa đẹp. Cô chủ phải dậy rất sớm lấy hoa, tính lượng hoa cho ngày lễ để không ế, xử lý hoa héo, giữ khách quen. Hà nhận ra mình thích phần chọn màu và nói chuyện với khách, còn phần tính toán nhập hàng thì thấy rối. Đó là thông tin về chính Hà, không chỉ về nghề bán hoa.

Đừng so tiền công của mình với tiền công của bạn bè. Mỗi việc một khác, và mục tiêu của mùa hè này là học, không phải đua.

Giữ việc học và sức khoẻ trong mùa làm thêm

Hè vẫn có học hè, ôn bài, hoạt động của trường. Làm thêm chỉ nên chiếm phần thời gian còn lại, không lấn vào giấc ngủ. Một dấu hiệu nên giảm hoặc thôi: bạn hay buồn ngủ ban ngày, quên lịch học, cáu gắt với người nhà, hoặc bỏ dở việc ôn tập đã định.

Uống đủ nước, ăn đủ bữa, đội mũ khi làm ngoài trời. Nếu làm đứng lâu, nghỉ chân vài phút mỗi giờ. Đừng ngại nói với người chủ khi thấy mệt; một người chủ tử tế sẽ hiểu bạn là học sinh.

Khi năm học bắt đầu, nghỉ hẳn hoặc chỉ giữ một buổi cuối tuần nếu cả nhà thống nhất là không ảnh hưởng gì tới việc học. Làm thêm không phải lý do để bỏ học hay học chểnh mảng; trường học vẫn là việc chính ở tuổi này. Nếu gia đình đang khó khăn và bạn phải đi làm đều đặn, hãy nói với thầy cô chủ nhiệm để được tư vấn cách sắp xếp, đừng lặng lẽ bỏ dần buổi học.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh lớp 9 đi làm thêm dịp hè có đúng luật không?

Tuỳ tuổi và loại việc. Người dưới 15 tuổi chỉ được làm một số công việc nhẹ theo danh mục và cần bố mẹ đồng ý. Trước khi nhận, bố mẹ nên tra Bộ luật Lao động hiện hành và văn bản hướng dẫn, hoặc hỏi cán bộ lao động ở phường, xã.

Đi làm thêm có cần hợp đồng không?

Với người chưa thành niên, việc giao kết lao động có quy định riêng về sự đồng ý của người đại diện, thường là bố mẹ. Phụ việc vài buổi cho người quen thường là thoả thuận bằng lời, nhưng làm đều đặn thì nên có thoả thuận rõ ràng và tra quy định.

Làm thêm online tại nhà có an toàn hơn không?

Không hẳn. Nhiều trò lừa đảo nhắm vào học sinh dưới dạng việc online: bấm thích, làm nhiệm vụ, đánh giá sản phẩm rồi bắt nạp tiền. Việc gì đòi nạp tiền trước, mượn tài khoản hay giữ bí mật với bố mẹ thì tránh hẳn.

Bố mẹ không đồng ý cho đi làm thêm thì nên làm gì?

Hỏi bố mẹ lo điều gì nhất: an toàn, việc học hay sức khoẻ. Đề xuất một việc nhỏ hơn, gần nhà hơn, ít giờ hơn, ở chỗ người quen. Nếu bố mẹ vẫn chưa yên tâm, chuyển sang kiến tập vài buổi hoặc tham gia hoạt động hè của địa phương.

Làm thêm có giúp ích cho việc chọn nghề sau này không?

Có, nếu bạn ghi chép đều đặn những gì mình học được và thấy về nghề. Làm thêm cho thấy trách nhiệm, giờ giấc và cách người chủ vận hành công việc, những thứ khó học được qua sách hay video.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138