PhanDau.comPhấn Đấu
Bản đồ thế giới nghề cho học sinh

Bản đồ thế giới nghề cho học sinh: chia nghề thành nhóm để bắt đầu tìm hiểu

Chia hàng trăm nghề thành mười nhóm theo việc làm hằng ngày, ba câu hỏi để đặt một nghề lạ vào đúng chỗ và cách tự vẽ bản đồ nghề trong một buổi chiều.

Teenage Vietnamese boy sorting handmade paper cards into groups on a wooden floor at home, seen from behind, late afternoon window light, wide angle from above

Bản đồ thế giới nghề là cách xếp hàng trăm nghề thành khoảng mười nhóm theo việc người làm nghề thực sự làm mỗi ngày: chăm sóc người, sửa chữa máy móc, trồng và nuôi, phục vụ khách, sáng tạo, xử lý dữ liệu, dạy học, giữ trật tự, buôn bán, điều hành. Khi nhìn theo nhóm, bạn không phải học thuộc từng tên nghề mà chỉ cần biết mình đang tò mò về nhóm nào, rồi đi sâu vào vài nghề trong nhóm đó.

Bài này đưa ra một bảng mười nhóm nghề kèm việc chính, ba câu hỏi để đặt một nghề lạ vào đúng ô, một tình huống giả định của học sinh lớp 9 và các bước tự vẽ bản đồ của riêng bạn. Không có nhóm nào cao hơn nhóm nào: mỗi nhóm đều cần người giỏi, và người giỏi ở nhóm nào cũng sống được bằng nghề.

Vì sao nên nhìn nghề theo nhóm trước khi nhìn từng nghề

Nếu ai đó hỏi bạn sau này muốn làm nghề gì, câu trả lời thường là một trong năm sáu nghề quen thuộc: bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, công an, nhân viên văn phòng. Lý do đơn giản là đó là những nghề bạn gặp hằng ngày. Còn những nghề nằm phía sau, như người kiểm định chất lượng nước, kỹ thuật viên phục hình răng, người vận hành máy gặt, người lồng tiếng, thì gần như không ai kể cho bạn nghe. Danh sách nghề trong đầu một học sinh lớp 9 vì thế thường ngắn hơn thế giới thật rất nhiều.

Nhìn theo nhóm giúp bạn mở rộng danh sách đó mà không bị ngợp. Một nhóm gom những nghề có kiểu công việc giống nhau: cùng làm với con người, cùng làm với máy móc, hay cùng làm với con số. Khi bạn nhận ra mình thích kiểu việc nào, bạn sẽ thấy trong nhóm đó có cả nghề học vài tháng lẫn nghề học nhiều năm, có nghề làm ở quê lẫn nghề làm ở thành phố. Lựa chọn rộng ra thay vì hẹp lại.

Cách nhìn này cũng tránh một cái bẫy: chọn nghề theo tên gọi nghe hay. Hai nghề tên rất khác nhau có thể có ngày làm việc gần giống nhau, và ngược lại. Bản đồ theo việc làm hằng ngày giúp bạn so cái thật chứ không so cái nhãn.

Mười nhóm nghề lớn và việc chính của mỗi nhóm

Bảng dưới đây không phải cách phân loại chính thức duy nhất, mà là một cách chia dễ dùng cho học sinh. Một nghề có thể nằm giữa hai nhóm, điều đó bình thường.

Nhóm nghềViệc chính mỗi ngàyVí dụ vài nghềLoại hình học thường gặp
Chăm sóc sức khoẻTheo dõi, chăm sóc, xét nghiệm, hướng dẫn người bệnhĐiều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật viên xét nghiệm, dượcTrung cấp, cao đẳng, đại học
Kỹ thuật và sửa chữaLắp đặt, vận hành, bảo dưỡng, sửa máy móc và công trìnhThợ điện, cơ khí, điện lạnh, sửa ô tôSơ cấp, trung cấp, cao đẳng, đại học
Nông nghiệp và thực phẩmTrồng, nuôi, chăm sóc cây con, chế biến và bảo quảnKỹ thuật viên trồng trọt, thú y, chế biến thuỷ sảnSơ cấp đến đại học
Dịch vụ và chăm sóc kháchĐón tiếp, phục vụ, tư vấn, giải quyết yêu cầuLễ tân, đầu bếp, hướng dẫn viên, làm đẹpSơ cấp, trung cấp, cao đẳng
Sáng tạo và nội dungNghĩ ý tưởng, thiết kế, quay dựng, viết, làm thủ côngThiết kế đồ hoạ, dựng phim, thợ mộc mỹ nghệTrung cấp đến đại học, học xưởng
Công nghệ và dữ liệuViết phần mềm, kiểm thử, quản trị hệ thống, xử lý số liệuLập trình viên, kỹ thuật viên mạng, phân tích dữ liệuCao đẳng, đại học, khoá ngắn
Giáo dục và đào tạoDạy, hướng dẫn, chăm sóc người họcGiáo viên mầm non, giáo viên phổ thông, huấn luyện viênCao đẳng, đại học
Kinh doanh và quản lýMua bán, tính toán, tổ chức công việc của nhómKế toán, bán hàng, điều phối kho vậnTrung cấp đến đại học
Pháp lý, hành chính và an ninhGiữ quy tắc, xử lý hồ sơ, bảo vệ trật tựThư ký toà án, nhân viên hành chính, bảo vệTrung cấp đến đại học, trường chuyên ngành
Xây dựng và môi trườngThiết kế, thi công, đo đạc, giữ sạch đất và nướcThợ xây, đo đạc, kỹ thuật viên môi trườngSơ cấp đến đại học

Đọc bảng theo hàng ngang: cột thứ hai quan trọng hơn cột thứ ba. Một bạn thích việc ở cột thứ hai mà chưa biết tên nghề nào trong nhóm đó vẫn đang đi đúng hướng, vì tên nghề tra được sau.

Ba câu hỏi để đặt một nghề lạ vào đúng chỗ trên bản đồ

Câu một: người làm nghề này làm việc chủ yếu với cái gì? Có bốn đáp án lớn: với con người (chăm sóc, dạy, phục vụ), với đồ vật và máy móc (sửa, lắp, vận hành), với dữ liệu và con số (tính, kiểm, sắp xếp), với ý tưởng (thiết kế, viết, sáng tác). Nhiều nghề trộn hai thứ, nhưng thường có một thứ chiếm phần lớn thời gian. Thợ sửa điện thoại làm với máy là chính, nói chuyện với khách là phụ.

Câu hai: một ngày làm việc diễn ra ở đâu? Trong nhà hay ngoài trời, ở một chỗ cố định hay đi lại nhiều, ban ngày hay theo ca có cả ban đêm. Câu này nghe đơn giản nhưng hay bị bỏ qua. Một bạn rất thích sinh học nhưng không chịu được làm ca đêm sẽ cần biết điều này trước khi chọn một số nghề y tế.

Câu ba: muốn làm được thì học kiểu gì và bao lâu? Có nghề học vài tháng ở cơ sở sơ cấp rồi vào làm ngay, có nghề phải học nhiều năm và còn cần giấy phép hành nghề. Bạn chưa cần biết chính xác số năm, chỉ cần xếp nghề vào ba mức: học ngắn, học vừa, học dài. Con số cụ thể tra ở trường khi đến lúc.

Ghép ba câu trả lời lại là bạn đã có toạ độ của nghề đó. Ví dụ kỹ thuật viên xét nghiệm: làm với mẫu bệnh phẩm và máy, ở trong phòng xét nghiệm, có trực ca, học từ cao đẳng trở lên. Nghề ấy vừa thuộc nhóm sức khoẻ vừa gần nhóm kỹ thuật. Một bạn thích máy móc nhưng cũng muốn giúp người bệnh có thể chưa từng nghĩ tới nghề này.

Tình huống: Minh lớp 9 ở Nghệ An tự vẽ bản đồ nghề

Minh học lớp 9 ở một xã ven biển Nghệ An. Bố làm nghề sửa máy thuyền, mẹ bán hàng ở chợ. Khi cô chủ nhiệm hỏi cả lớp về mơ ước, Minh viết kỹ sư cơ khí, vì đó là nghề có tên gần nhất với việc của bố mà Minh biết. Thật ra Minh chưa từng gặp một kỹ sư cơ khí nào.

Minh lấy một tờ giấy, chia mười ô theo mười nhóm nghề trong bảng trên, rồi trong ba buổi tối ghi vào mỗi ô những người quen làm nghề thuộc nhóm đó: chú hàng xóm làm điện lạnh, chị họ là điều dưỡng ở bệnh viện tỉnh, anh trai bạn thân học nấu ăn, cô giáo dạy tin học. Ô nào trống, Minh hỏi bố mẹ có biết ai không. Cuối tuần, tờ giấy có hai mươi ba người.

Điều Minh nhận ra: ô kỹ thuật và sửa chữa có nhiều người nhất, và trong ô đó có cả thợ học vài tháng, có anh học cao đẳng, có một người là kỹ sư ở nhà máy. Minh không còn chỉ có một cái tên mơ hồ, mà có ba bốn nghề cụ thể để hỏi chuyện. Minh cũng thấy mình hơi tò mò về ô nông nghiệp, vì một người bà con đang nuôi tôm theo cách mới. Bản đồ chưa chọn giúp Minh nghề nào, nhưng nó cho Minh biết nên hỏi ai trước.

Tự vẽ bản đồ nghề của bạn trong một buổi chiều

Bạn chỉ cần giấy, bút và khoảng hai tiếng. Làm theo thứ tự sau, đừng nhảy cóc vì bước sau dựa vào bước trước.

  1. Kẻ mười ô theo mười nhóm nghề, mỗi ô ghi thêm một dòng việc chính mỗi ngày của nhóm đó.
  2. Ghi vào từng ô những người thật mà bạn biết đang làm nghề thuộc nhóm ấy, kể cả họ hàng xa, hàng xóm, người bán hàng quen.
  3. Đánh dấu những ô trống. Ô trống không có nghĩa nhóm đó không hợp với bạn, chỉ có nghĩa bạn chưa có thông tin.
  4. Với mỗi ô, tự hỏi: mình có muốn làm kiểu việc này tám tiếng một ngày không? Ghi có, không, hoặc chưa biết.
  5. Khoanh tối đa ba ô có hoặc chưa biết để tìm hiểu tiếp trong học kỳ này.
  6. Trong ba ô đã khoanh, chọn mỗi ô một nghề cụ thể và một người có thể hỏi chuyện.
  7. Dán tờ bản đồ ở góc học tập, mỗi tháng nhìn lại một lần và sửa nếu bạn đã biết thêm.

Bản đồ này là của riêng bạn và sẽ đổi theo thời gian. Bạn lớp 8 vẽ khác bạn lớp 11, và điều đó là đúng: càng lớn bạn càng biết thêm về mình và về nghề.

Những chỗ hay sai khi nhìn bản đồ nghề

Coi tên nhóm là thứ hạng. Nhóm kỹ thuật không đứng dưới nhóm kinh doanh, nhóm dịch vụ không đứng dưới nhóm y tế. Bản đồ chỉ cho biết kiểu việc, không cho biết nghề nào sang hơn. Người thợ điện giỏi và người kế toán giỏi đều được cần.

Chỉ tìm hiểu nhóm có người nhà đang làm. Nghề của bố mẹ là thông tin quý vì bạn hỏi được chi tiết, nhưng nếu chỉ nhìn ở đó, bản đồ của bạn sẽ thiếu nhiều vùng. Cố tình chọn một ô bạn hoàn toàn không biết gì để tìm hiểu.

Muốn chốt một nghề ngay sau khi vẽ xong. Bản đồ dùng để thu hẹp chỗ cần tìm hiểu, không dùng để quyết định. Quyết định cần thêm trải nghiệm thật: hỏi chuyện người làm nghề, đi xem chỗ làm, thử một việc nhỏ.

Nghĩ rằng một nghề chỉ thuộc một nhóm. Kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh vừa là y tế vừa là kỹ thuật. Người làm nội dung cho hợp tác xã nông sản vừa là sáng tạo vừa là nông nghiệp. Những nghề nằm giữa thường là chỗ bạn tìm được việc hợp với nhiều sở thích cùng lúc.

Những việc chưa cần làm lúc này

Ở tuổi lớp 8 đến lớp 10, có vài việc nhiều bạn lo trước mà thật ra chưa cần. Bỏ bớt chúng đi để dành sức cho việc tìm hiểu thật.

  • Chưa cần học thuộc tên hàng trăm nghề. Biết mười nhóm và vài nghề tiêu biểu mỗi nhóm là đủ để bắt đầu.
  • Chưa cần biết chính xác nghề nào học bao nhiêu năm ở trường nào. Phần này tra khi bạn đã thu hẹp còn vài nghề.
  • Chưa cần so nghề này với nghề kia xem nghề nào hơn. So kiểu đó không giúp bạn biết mình hợp kiểu việc nào.
  • Chưa cần chọn ngay tổ hợp môn hay trường đại học chỉ vì bản đồ. Những quyết định đó có lúc của nó.
  • Chưa cần nghe hết mọi lời khuyên trên mạng về nghề hot. Một nghề được nói nhiều chưa chắc là nghề bạn muốn làm mỗi ngày.

Việc quan trọng nhất lúc này chỉ có một: mỗi học kỳ biết thêm thật kỹ về một hai nghề qua người thật và việc thật.

Câu hỏi thường gặp

Bản đồ thế giới nghề có phải là bài trắc nghiệm chọn nghề không?

Không. Bản đồ chỉ sắp xếp các nghề theo kiểu việc để bạn dễ nhìn, không chấm điểm và không nói bạn hợp nghề nào. Nó giúp bạn biết nên tìm hiểu nhóm nào trước, còn chọn nghề cần thêm trải nghiệm thật.

Lớp mấy thì nên bắt đầu vẽ bản đồ nghề?

Lớp 8 hoặc lớp 9 là thời điểm hợp lý, vì lúc này bạn bắt đầu nghĩ đến con đường sau lớp 9. Nhưng lớp 11, lớp 12 vẽ vẫn có ích, nhất là khi bạn thấy danh sách nghề mình biết còn quá ngắn.

Nếu ô nào trên bản đồ của em cũng trống thì sao?

Đó là chuyện thường gặp, nhất là với bạn sống ở nơi ít ngành nghề. Bạn bắt đầu bằng cách hỏi bố mẹ, ông bà, thầy cô xem họ quen ai làm nghề gì. Mỗi người lớn thường biết ít nhất năm sáu người làm nghề khác nhau.

Một nghề nằm giữa hai nhóm thì ghi vào ô nào?

Ghi vào cả hai ô hoặc vẽ một mũi tên nối hai ô. Nghề nằm giữa không phải lỗi phân loại, mà thường là nghề kết hợp hai kiểu việc. Với bạn có hai sở thích khác nhau, đây là chỗ đáng chú ý.

Bố mẹ muốn em làm một nghề không nằm trong ô em khoanh thì làm thế nào?

Bạn có thể cho bố mẹ xem tờ bản đồ và kể vì sao mình khoanh những ô đó. Đồng thời, bạn nhận tìm hiểu thêm nghề bố mẹ gợi ý bằng cách hỏi chuyện một người làm nghề ấy. Có thông tin thật thì cuộc nói chuyện trong nhà dễ hơn nhiều.

Bao lâu thì nên sửa lại bản đồ nghề một lần?

Mỗi tháng nhìn lại một lần là vừa, và sửa ngay mỗi khi bạn vừa hỏi chuyện ai đó hoặc vừa đi xem một chỗ làm. Bản đồ càng có nhiều ghi chú của chính bạn thì càng có ích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138