Khi chưa có dịp đi kiến tập hay làm thêm, bạn vẫn nếm thử được một phần công việc của nhiều nghề ngay tại nhà, bằng những nhiệm vụ nhỏ có thời hạn, có sản phẩm cụ thể và có ghi chép cảm nhận sau đó. Mỗi nhiệm vụ không biến bạn thành người trong nghề, nhưng cho bạn biết mình có chịu được nhịp của một kiểu việc hay không: tỉ mỉ, lặp lại, làm với người, làm với số liệu, làm ngoài trời.
Dưới đây là mười hai nhiệm vụ chia theo nhóm nghề, cách tự đặt mục tiêu cho một nhiệm vụ, quy tắc an toàn, cách tự đánh giá mà không chấm điểm, và ví dụ một học sinh đã làm ba nhiệm vụ trong kỳ nghỉ hè. Tất cả đều làm được với đồ có sẵn trong nhà hoặc rất ít chi phí.
Mười hai nhiệm vụ theo nhóm nghề
Chọn hai ba nhiệm vụ thuộc các nhóm khác nhau, đừng chọn tất cả cùng lúc. Cột cuối là thứ bạn đang thật sự thử, quan trọng hơn chính nhiệm vụ.
| Nhóm nghề | Nhiệm vụ | Bạn đang thử điều gì |
|---|---|---|
| Kỹ thuật, sửa chữa | 1. Tháo, vệ sinh và lắp lại quạt bàn đã rút điện, có bố mẹ xem cùng | Kiên nhẫn với chi tiết, nhớ thứ tự lắp |
| Kỹ thuật, sửa chữa | 2. Tự vá săm hoặc chỉnh phanh xe đạp theo hướng dẫn | Chẩn đoán lỗi, làm tay chân |
| Ẩm thực, dịch vụ | 3. Lên thực đơn và nấu bữa tối cho cả nhà trong một tuần, có ngân sách | Lập kế hoạch, chịu áp lực giờ giấc |
| Ẩm thực, dịch vụ | 4. Làm một mẻ bánh đơn giản ba lần, ghi lại khác biệt | Làm đúng công thức, rút kinh nghiệm |
| Nông nghiệp, môi trường | 5. Gieo và chăm một khay rau mầm hoặc chậu cây trong ba tuần | Chăm sóc đều đặn, quan sát chậm |
| Nông nghiệp, môi trường | 6. Phân loại rác của gia đình trong hai tuần, ghi lượng mỗi loại | Làm với số liệu, kiên trì |
| Chăm sóc, giáo dục | 7. Kèm em nhỏ hoặc em họ học một môn trong hai tuần | Giải thích, kiên nhẫn với người khác |
| Chăm sóc, giáo dục | 8. Chăm ông bà một buổi mỗi tuần: nấu cháo, nhắc uống nước, trò chuyện | Chăm sóc, lắng nghe |
| Kinh doanh, văn phòng | 9. Ghi sổ thu chi của gia đình một tháng, cuối tháng tổng hợp | Cẩn thận với con số, sắp xếp |
| Kinh doanh, văn phòng | 10. Bán thử đồ cũ của mình cho người quen, có bố mẹ đồng ý | Giao tiếp, định giá, giữ lời hẹn |
| Sáng tạo, truyền thông | 11. Chụp và chọn ảnh cho một sự kiện nhỏ của gia đình, xếp thành album | Mắt nhìn, chọn lọc, làm theo ý người khác |
| Sáng tạo, truyền thông | 12. Thiết kế lại góc học tập với ngân sách nhỏ, vẽ phác trước khi làm | Lên ý tưởng, đo đạc, hoàn thiện |
Mỗi nghề thật phức tạp hơn nhiều so với nhiệm vụ ở đây. Mục tiêu là nếm thử một nhịp làm việc, không phải học nghề. Nếu nhóm nghề bạn tò mò không có trong bảng, tự nghĩ một nhiệm vụ theo cùng công thức: một sản phẩm nhỏ, một thời hạn, một điều đang thử.
Đặt mục tiêu cho một nhiệm vụ
Một nhiệm vụ mơ hồ như "tập nấu ăn" thường bỏ dở sau hai ngày. Đặt mục tiêu theo năm điểm dưới đây, viết ra một tờ giấy dán cạnh bàn học.
- Sản phẩm cụ thể: bảy bữa tối, một khay rau, một quyển sổ thu chi đủ ba mươi ngày.
- Thời hạn: một đến ba tuần. Quá ngắn không thấy nhịp, quá dài dễ chán.
- Người cùng làm hoặc người giám sát: bố mẹ, anh chị, ông bà.
- Điều kiện an toàn: đã rút điện, có người lớn khi dùng bếp, không dùng hoá chất.
- Câu hỏi muốn trả lời sau nhiệm vụ: "Mình có thích làm việc lặp lại mỗi ngày không?", "Mình có kiên nhẫn khi giải thích lại lần thứ ba không?".
Câu hỏi muốn trả lời là phần quan trọng nhất, vì nó biến một việc nhà thành một thử nghiệm về chính bạn. Không có câu hỏi, nhiệm vụ chỉ còn là việc nhà. Mỗi nhiệm vụ chỉ nên có một câu hỏi chính; hai ba câu cùng lúc làm bạn khó nhìn rõ câu trả lời nào.
Quy tắc an toàn với nhiệm vụ tại nhà
Làm ở nhà không có nghĩa là không có rủi ro. Những quy tắc sau áp cho mọi nhiệm vụ.
- Đồ điện: luôn rút phích cắm trước khi tháo, không mở bộ phận có tụ điện, mạch nguồn; chỉ tháo phần vỏ, cánh quạt, lưới bảo vệ.
- Bếp: có người lớn ở nhà khi dùng bếp ga, dao sắc, lò nướng; buộc tóc, không để khăn gần lửa.
- Dụng cụ: dùng dụng cụ cầm tay thông thường, không dùng máy khoan, máy cắt khi chưa có người lớn hướng dẫn và đứng cạnh.
- Bán đồ: chỉ bán cho người quen, giao nhận ở chỗ đông người hoặc qua bố mẹ; không đưa địa chỉ nhà cho người lạ.
- Chăm sóc người khác: không tự cho ông bà uống thuốc khi chưa được dặn; gặp dấu hiệu bất thường báo người lớn ngay.
- Ảnh: hỏi ý người trong ảnh trước khi đăng lên mạng, nhất là ảnh có trẻ nhỏ.
Một nhiệm vụ không an toàn thì đổi sang nhiệm vụ khác cùng nhóm. Luôn có cách nếm thử một nghề mà không cần mạo hiểm.
Ví dụ: ba nhiệm vụ của Trâm trong kỳ nghỉ hè
Trâm, học sinh lớp 9 ở Huế, chọn ba nhiệm vụ thuộc ba nhóm: nấu bữa tối cho cả nhà một tuần, kèm em họ lớp 3 học toán hai tuần, và ghi sổ thu chi gia đình một tháng. Trâm dán ba tờ mục tiêu lên tường, mỗi tờ một câu hỏi.
Tuần nấu ăn, Trâm thấy mình thích lên thực đơn và đi chợ, nhưng ngày thứ năm thì mệt vì phải nấu đúng giờ dù đang muốn đọc sách. Hai tuần kèm em, Trâm bất ngờ thấy mình kiên nhẫn hơn mình nghĩ, và thích nhất lúc nghĩ ra cách giải thích phép chia bằng chia kẹo. Một tháng ghi sổ, Trâm thấy dễ chịu với những con số ngăn nắp, nhưng chán ở tuần thứ ba vì lặp lại.
Đặt ba trang ghi chép cạnh nhau, Trâm nhận ra điều mình thích nhất ở cả ba nhiệm vụ là lúc nghĩ ra cách làm, cách giải thích; điều mình ngại là việc lặp lại đúng giờ mỗi ngày. Trâm chưa chọn nghề, nhưng biết lần tới nên hỏi chuyện một cô giáo tiểu học và một người làm thiết kế bài giảng để xem phần "nghĩ ra cách" chiếm bao nhiêu trong công việc của họ. Ba nhiệm vụ chỉ chiếm chưa tới năm tuần nghỉ hè của Trâm, gần như không tốn tiền, và cho Trâm những câu hỏi cụ thể mà trước đó Trâm chưa từng nghĩ ra.
Tự đánh giá sau nhiệm vụ mà không chấm điểm
Thay câu "mình làm tốt không" bằng "mình thấy thế nào". Nhiệm vụ không phải bài kiểm tra. Bánh hỏng, cây chết, sổ thiếu vài ngày đều là thông tin có ích, không phải thất bại.
Ghi lúc hứng nhất và lúc muốn bỏ. Hai khoảnh khắc này nói nhiều hơn kết quả cuối cùng. Nếu lúc muốn bỏ rơi vào phần việc chính của nhóm nghề đó, đáng ghi chú.
Hỏi người cùng làm một câu. Hỏi bố mẹ hoặc em nhỏ: "Lúc nào thấy con/chị làm hăng nhất?". Người ngoài thường thấy những thứ bạn không thấy ở mình.
Tách việc khó với việc chán. Khó mà vẫn muốn làm tiếp là tín hiệu tốt; dễ mà chán là tín hiệu nên để ý, vì nhiều nghề có rất nhiều phần việc dễ mà lặp lại mỗi ngày. Hai thứ này hay bị lẫn với nhau.
Không so với bạn bè. Bạn của bạn làm bánh đẹp hơn không nói gì về việc bạn có hợp với nghề làm bánh hay không. Mỗi người đang nếm thử cho chính mình.
Bố mẹ hỗ trợ nhiệm vụ của con thế nào
Bố mẹ là người giao việc thật: một tuần nấu bữa tối là bố mẹ thật sự không nấu, để con thấy áp lực giờ giấc. Nếu bố mẹ vẫn nấu sẵn phòng khi con làm hỏng, nhiệm vụ mất nửa giá trị. Tất nhiên, an toàn vẫn đi trước, và bố mẹ có mặt khi con dùng bếp, dao, đồ điện.
Bố mẹ cũng nên kìm lời nhận xét. Món ăn nhạt, bàn học sắp xếp chưa đẹp, sổ thu chi ghi sai một dòng đều có thể để con tự phát hiện. Khi con hỏi, góp ý về cách làm, không góp ý về con: "Lần sau thử nếm trước khi tắt bếp" thay cho "Con vụng quá".
Cuối nhiệm vụ, cả nhà dành mười phút nghe con kể lại. Một câu khen cụ thể như "Mẹ thấy con lên thực đơn rất khéo, có món mới mỗi ngày" có tác dụng hơn mọi lời khen chung. Nhiệm vụ nhỏ ở nhà còn là dịp để bố mẹ thấy những khả năng của con mà giờ học không cho thấy.
Từ nhiệm vụ tại nhà sang trải nghiệm bên ngoài
Sau mỗi nhiệm vụ, chọn một bước tiếp theo bên ngoài nhà. Thích việc sửa quạt thì xin đi kiến tập vài buổi ở tiệm sửa đồ điện gia dụng. Thích kèm em thì hỏi chuyện một cô giáo. Thích ghi sổ thu chi thì đi theo người thân làm kế toán một ngày. Nhiệm vụ tại nhà là bước làm nóng, không phải điểm dừng.
Nhiệm vụ tại nhà cũng hữu ích cho những bạn ở nơi ít nghề, ít cơ sở để kiến tập, hoặc những bạn chưa đủ tự tin để xin đi đâu. Ba bốn nhiệm vụ có ghi chép cho bạn một vốn trải nghiệm nhỏ, đủ để nói chuyện với người làm nghề bằng những câu hỏi cụ thể hơn.
Ghi các nhiệm vụ đã làm vào sổ trải nghiệm nghề cùng với những lần hỏi chuyện, kiến tập. Khi đọc lại theo quý, nhiệm vụ tại nhà thường là những trang chân thật nhất, vì đó là lúc bạn làm thật bằng chính tay mình.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệm vụ tại nhà có thật sự giúp hiểu nghề không?
Nhiệm vụ tại nhà không cho bạn hiểu toàn bộ một nghề, nhưng cho bạn nếm thử nhịp làm việc của nó: lặp lại hay đa dạng, làm với người hay với vật, cần tỉ mỉ hay cần nhanh. Đó là phần rất khó biết qua sách hay video.
Mỗi nhiệm vụ nên kéo dài bao lâu?
Một đến ba tuần là vừa. Ít hơn một tuần thường chưa thấy được nhịp, vì mấy ngày đầu cái gì cũng mới lạ. Quá ba tuần dễ thành gánh nặng, nhất là khi đang có việc học.
Làm hỏng nhiệm vụ thì có nên làm lại không?
Nên làm lại nếu bạn vẫn còn hứng và muốn thử cách khác. Nếu bạn thấy nhẹ nhõm khi dừng, đó cũng là một thông tin có ích về bản thân. Ghi cả hai trường hợp vào sổ.
Học sinh ở thành phố, nhà chật thì làm nhiệm vụ nào?
Ghi sổ thu chi, kèm em học, lên thực đơn, chụp ảnh sự kiện gia đình, trồng rau mầm trên bậu cửa sổ đều làm được trong căn hộ nhỏ. Chọn nhiệm vụ theo điều bạn muốn thử, không theo chỗ rộng hẹp.
Có nên đăng sản phẩm nhiệm vụ lên mạng xã hội không?
Tuỳ bạn, nhưng đừng để việc đăng bài thành mục tiêu chính. Khi làm để có ảnh đẹp, bạn sẽ chọn phần dễ nhìn và bỏ qua phần thật. Nếu đăng ảnh có người khác, nhất là trẻ nhỏ, hỏi ý người đó hoặc bố mẹ trước.