Sổ trải nghiệm nghề là một quyển vở riêng ghi lại mỗi lần bạn tìm hiểu một nghề, theo cùng một mẫu ngắn; đọc lại sau vài tháng, bạn sẽ thấy những điều lặp lại về chính mình, thứ mà không trải nghiệm đơn lẻ nào cho thấy được. Không cần viết đẹp, không cần dài: mỗi lần nửa trang đến một trang là đủ, miễn là đều đặn và thật.
Bài này đưa ra một trang mẫu dùng được cho mọi kiểu trải nghiệm, từ hỏi chuyện, đi theo bố mẹ, kiến tập, làm thêm đến xem video. Kèm theo là những câu hỏi tự hỏi mình, cách đọc lại theo quý, những lỗi khiến sổ bị bỏ dở, và cách dùng sổ khi nói chuyện với bố mẹ, thầy cô về con đường sau lớp 9, lớp 12.
Vì sao cần một quyển sổ riêng
Mỗi trải nghiệm nghề để lại một ấn tượng mạnh trong vài ngày, rồi mờ dần. Sau một mùa hè đi hỏi chuyện ba người, theo mẹ đi làm một ngày và kiến tập ở một tiệm sửa xe, phần lớn học sinh chỉ còn nhớ "nghề kia vui", "nghề này mệt". Những chi tiết có ích nhất, như mình thích lúc nào, mệt lúc nào, đều đã trôi mất.
Một quyển sổ riêng giữ lại chi tiết, và quan trọng hơn, đặt các trải nghiệm cạnh nhau. Điều bạn cần không phải là biết một nghề thật kỹ, mà là thấy một khuôn mẫu: bạn luôn hứng thú khi được làm bằng tay, hay luôn mệt khi phải ngồi một chỗ lâu, hay luôn để ý cách người ta nói chuyện với khách. Khuôn mẫu này chỉ hiện ra khi có từ năm sáu trang trở lên.
Sổ nên là vở giấy riêng, không lẫn với vở học. Viết tay chậm hơn gõ máy, nhưng chính sự chậm đó buộc bạn nghĩ. Nếu thích ghi trên điện thoại, dùng một mục ghi chú riêng và giữ đúng mẫu như vở giấy.
Trang mẫu cho mỗi lần trải nghiệm
Mỗi lần trải nghiệm một trang, viết trong vòng một ngày. Sáu mục dưới đây là khung; bạn có thể thêm, nhưng đừng bỏ mục nào.
| Mục | Viết gì | Ví dụ của Quân, lớp 10, Hà Nội |
|---|---|---|
| Ngày, loại trải nghiệm | Hỏi chuyện, đi theo, kiến tập, làm thêm, xem video | 12/7, hỏi chuyện chú làm kỹ thuật viên âm thanh sân khấu |
| Ba việc thấy hoặc nghe | Việc cụ thể, có động từ | Chú dựng loa từ chiều, thử âm từng kênh, ngồi điều chỉnh suốt buổi diễn |
| Một điều bất ngờ | Khác với điều mình từng nghĩ | Phần lớn thời gian là chuẩn bị và chờ, buổi diễn chỉ là phần cuối |
| Lúc mình thấy hứng nhất | Một khoảnh khắc trong buổi | Khi chú kể cách tìm ra tiếng rè từ một sợi dây |
| Lúc mình thấy ngại nhất | Cũng một khoảnh khắc | Khi nghe chú hay làm tới khuya, cuối tuần |
| Câu hỏi còn lại | Một câu, để lần sau hỏi tiếp | Học nghề này thì học ở loại trường nào, hay học theo người đi trước? |
Hai dòng "hứng nhất" và "ngại nhất" là trái tim của quyển sổ. Viết thật, kể cả khi điều mình ngại nghe có vẻ nhỏ nhặt như "không thích tiếng ồn" hay "ngại nói chuyện với người lạ".
Câu hỏi tự hỏi mình sau mỗi trang
Viết xong trang mẫu, đọc lại và tự trả lời nhanh trong đầu hoặc ghi thêm một hai dòng ở cuối trang. Không có câu trả lời đúng hay sai.
- Điều mình hứng thú là vì bản thân công việc, hay vì người kể chuyện hay?
- Điều mình ngại xuất hiện hằng ngày hay chỉ thỉnh thoảng?
- Nếu phải làm việc này ba tiếng liền, mình thấy thế nào?
- Mình có muốn xem tận mắt hoặc thử một phần nhỏ của việc này không?
- Có nghề nào gần nghề này mà mình chưa nghĩ tới?
Câu đầu tiên đặc biệt hay bị bỏ qua. Một người kể chuyện cuốn hút có thể làm bất kỳ nghề nào nghe cũng hấp dẫn. Tách được người kể khỏi nghề giúp bạn bớt chọn theo cảm tình. Câu cuối mở rộng hướng tìm: Quân, sau buổi với chú kỹ thuật viên âm thanh, ghi thêm "kỹ thuật viên ánh sáng, người sửa thiết bị điện tử, người dựng sân khấu" vào danh sách nghề muốn tìm hiểu.
Những dịp trải nghiệm nhỏ thường bị bỏ qua
Nhiều học sinh nghĩ phải có chuyến kiến tập hay buổi hỏi chuyện được hẹn trước mới đáng ghi. Thật ra mỗi tuần bạn đều gặp người đang làm nghề, chỉ cần để ý và hỏi một hai câu lịch sự.
- Đi khám bệnh cùng bố mẹ: quan sát công việc của điều dưỡng ở quầy tiếp đón, kỹ thuật viên lấy máu, dược sĩ phát thuốc.
- Mang điện thoại, xe đạp đi sửa: hỏi người thợ cách họ đoán ra lỗi, học nghề từ đâu.
- Đi ngân hàng, bưu điện cùng người lớn: để ý giao dịch viên làm những việc gì ngoài đếm tiền.
- Trò chuyện với bác bảo vệ, cô lao công, cô thủ thư ở trường: hỏi một ngày của họ bắt đầu lúc mấy giờ.
- Nhà có thợ đến sửa điện nước, lắp máy lạnh: đứng xem ở khoảng cách an toàn, hỏi một câu khi thợ nghỉ tay.
- Đi chợ, siêu thị: để ý người xếp hàng, người quản lý quầy, người thu ngân, mỗi người một nghề.
Mỗi dịp như vậy chỉ cần nửa trang theo mẫu rút gọn: việc thấy, một điều bất ngờ, một câu hỏi. Những trang nhỏ này làm sổ dày lên đều đặn và thường chứa những nghề bạn chưa từng nghĩ tới.
Đọc lại sổ theo quý: bốn bước
Mỗi ba tháng, dành một buổi tối đọc lại toàn bộ sổ. Đây là lúc quyển sổ trả công cho bạn.
- Lấy bút màu, gạch chân mọi câu ở dòng "hứng nhất" bằng một màu, dòng "ngại nhất" bằng màu khác.
- Viết ra một tờ riêng những từ lặp lại từ hai lần trở lên: làm bằng tay, giúp người, giải quyết lỗi, ngồi lâu, làm khuya, nói trước đông người.
- Chia thành hai cột: những điều mình tìm kiếm ở một công việc, những điều mình muốn tránh.
- Chọn một hai nghề trong danh sách "muốn tìm hiểu" khớp nhiều với cột đầu, lên kế hoạch trải nghiệm cho quý tới.
Sau hai quý, Quân thấy chữ "tìm ra lỗi" xuất hiện năm lần, chữ "ngồi văn phòng cả ngày" xuất hiện ở cột ngại ba lần. Quân không kết luận nghề cụ thể, nhưng biết từ giờ nên ưu tiên tìm hiểu những nghề kỹ thuật có đi lại, sửa chữa, chẩn đoán. Tờ tổng hợp của mỗi quý nên kẹp vào cuối sổ, ghi ngày; đặt các tờ cạnh nhau sau một năm, bạn sẽ thấy điều gì đã ổn định và điều gì đã thay đổi.
Những lỗi khiến sổ bị bỏ dở
Viết quá dài. Trang đầu viết ba trang, trang sau thấy nản. Giữ đúng một trang theo mẫu; muốn kể thêm thì viết sang mặt sau, không bắt buộc.
Chỉ viết khi có trải nghiệm lớn. Một cuộc trò chuyện năm phút với bác bán hàng cũng đáng một nửa trang. Viết đều quan trọng hơn viết hay.
Viết để bố mẹ, thầy cô đọc. Khi viết cho người khác đọc, bạn sẽ viết điều nghe có vẻ hay thay vì điều thật. Sổ là của bạn; muốn chia sẻ phần nào thì chọn phần đó.
Chấm điểm nghề. Đừng cho mỗi nghề bao nhiêu sao. Sổ ghi cảm nhận của bạn về công việc, không xếp hạng nghề nào hơn nghề nào.
Không đọc lại. Sổ chỉ ghi mà không đọc lại thì giống một hộp ảnh không bao giờ mở. Đặt lịch đọc lại theo quý ngay ở trang đầu, và nhờ một người trong nhà nhắc khi tới ngày.
Bỏ vì một lần trải nghiệm tệ. Một buổi kiến tập không vui, một người kể chuyện cộc lốc vẫn đáng một trang. Trang ghi điều không vui thường cho biết bạn cần tránh gì, có ích không kém trang vui.
Dùng sổ khi nói chuyện với bố mẹ, thầy cô
Đến lúc phải bàn về con đường sau lớp 9 hay sau lớp 12, nhiều học sinh chỉ nói được "con chưa biết". Có quyển sổ trong tay, bạn có thứ cụ thể để kể: "Con đã tìm hiểu sáu nghề, con thấy mình hứng nhất khi được sửa và tìm lỗi, con ngại ngồi một chỗ cả ngày". Câu như vậy mở ra cuộc trò chuyện thay vì tranh luận.
Bạn không cần đưa cả quyển. Mở tờ tổng hợp hai cột sau lần đọc lại gần nhất là đủ. Bố mẹ, thầy cô có thêm thông tin để gợi ý những nghề, những con đường học mà bạn chưa biết, và bạn có căn cứ để giải thích lựa chọn của mình bằng trải nghiệm chứ không bằng cảm tính.
Một số trường yêu cầu học sinh có hồ sơ hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp. Sổ của bạn là nguồn chất liệu tốt cho hồ sơ ấy; khi chép sang, chọn những trang có chi tiết thật và tránh ghi thông tin riêng của người bạn đã hỏi chuyện.
Bắt đầu ngay tuần này
Bạn không cần đợi có trải nghiệm lớn mới mở sổ. Trang đầu tiên có thể là nghề của chính bố hoặc mẹ: tối nay hỏi bố mẹ ba câu về một ngày làm việc, rồi điền theo mẫu. Trang thứ hai có thể là một video một ngày làm việc của một nghề bạn tò mò. Trang thứ ba là cuộc trò chuyện với cô bán thuốc, chú sửa khoá gần nhà.
Ở trang bìa trong, ghi ba dòng: ngày bắt đầu, mục tiêu số trang trong quý (năm đến tám trang là vừa sức), ngày đọc lại. Dán một trang mẫu trống ở đầu để mỗi lần viết chỉ cần nhìn theo.
Sổ trải nghiệm nghề không có hạn chót và không có kết quả đúng. Có học sinh viết suốt từ lớp 8 tới lớp 12 và đọc lại thấy mình đổi hướng ba lần; điều đó hoàn toàn bình thường. Mỗi lần đổi hướng có lý do được ghi lại là một lần bạn hiểu mình thêm một chút. Thứ quyển sổ giữ lại không phải là đáp án, mà là con đường bạn đã đi để tới gần đáp án.
Câu hỏi thường gặp
Sổ trải nghiệm nghề khác gì nhật ký thông thường?
Nhật ký ghi mọi chuyện trong ngày theo cảm xúc, còn sổ trải nghiệm nghề chỉ ghi các lần tìm hiểu nghề theo một mẫu cố định. Mẫu cố định giúp bạn đặt các lần cạnh nhau và nhìn ra những điều lặp lại khi đọc lại.
Một quý nên có bao nhiêu trang thì đủ?
Năm đến tám trang mỗi quý là vừa sức với học sinh vẫn đang học chính khoá. Trong kỳ nghỉ hè có thể nhiều hơn. Quan trọng là đều đặn, không cần nhiều.
Có nên cho bố mẹ đọc sổ không?
Đó là quyết định của bạn. Nhiều bạn chọn giữ sổ riêng và chỉ chia sẻ tờ tổng hợp sau mỗi lần đọc lại. Bố mẹ nên tôn trọng điều này, vì sổ có ích nhất khi con được viết thật.
Đọc lại thấy mình thích quá nhiều thứ khác nhau thì sao?
Rất bình thường ở tuổi học sinh. Thay vì nhìn tên nghề, nhìn vào những điều bạn thích làm trong các nghề đó. Thường sẽ có vài điểm chung, và đó là manh mối tốt hơn bất kỳ tên nghề nào.
Học sinh lớp 12 mới bắt đầu làm sổ có muộn không?
Không muộn. Trong vài tháng, bạn vẫn có thể có năm sáu trang từ hỏi chuyện, đi theo người thân, xem video có mục đích. Chừng đó đủ để có căn cứ khi bàn với gia đình về con đường sau lớp 12.