PhanDau.comPhấn Đấu
Tìm hiểu nghề bằng trải nghiệm thật

Nghề không như tưởng tượng sau khi trải nghiệm: học sinh nên nghĩ và làm gì tiếp

Trải nghiệm xong thấy nghề mình mơ không như tưởng tượng: cách tách điều vỡ mộng thật với ấn tượng một buổi, câu hỏi tự hỏi, nói chuyện với bố mẹ và bước tiếp theo.

Teenage girl sitting alone on stone steps outside a small veterinary clinic, elbows on knees, looking toward the street, face hidden, overcast soft light, medium wide shot

Thấy một nghề không như mình tưởng sau khi trải nghiệm là kết quả bình thường và có ích, không phải thất bại; việc cần làm là tách điều thật sự không hợp với ấn tượng của một buổi, rồi quyết định tìm hiểu tiếp nghề đó theo hướng khác hay chuyển sang nghề gần nó. Rất nhiều người đang làm nghề đã từng vỡ mộng một lần trước khi tìm được chỗ hợp với mình.

Bài này đi qua những dạng vỡ mộng hay gặp, cách tự hỏi để biết mình đang ngại phần nào của nghề, cách nói chuyện với bố mẹ khi đổi ý, và các bước tiếp theo cụ thể. Nếu cảm giác thất vọng kéo dài, ảnh hưởng tới việc học và giấc ngủ, nên nói với thầy cô hoặc chuyên viên tư vấn học đường của trường.

Chuyện của Ngân và tiệm thú y

Ngân, học sinh lớp 10 ở Đồng Nai, mơ làm bác sĩ thú y từ năm lớp 6 vì yêu chó mèo. Hè vừa rồi, Ngân xin kiến tập bốn buổi ở một phòng khám thú y nhỏ của người quen. Buổi thứ hai, Ngân thấy một chú chó bị tai nạn được đưa vào, và cả buổi chiều chỉ là xử lý vết thương, dọn dẹp, giải thích cho chủ nuôi đang khóc. Buổi thứ tư, một chú mèo không qua khỏi.

Về nhà, Ngân nói với mẹ: "Con nghĩ con không làm được nghề này." Ngân buồn vì một giấc mơ năm năm tự nhiên lung lay, và sợ bố mẹ nghĩ Ngân cả thèm chóng chán.

Câu chuyện của Ngân rất phổ biến. Ở tuổi học sinh, hình ảnh về nghề thường được dựng từ phần mình thích: chơi với con vật, giúp người, mặc áo trắng, sáng tạo. Trải nghiệm thật mang thêm phần còn lại. Câu hỏi không phải "mình có sai khi từng mơ không", mà là "phần còn lại ấy có phải phần mình không chịu được, hay chỉ là phần mình chưa quen".

Những dạng vỡ mộng hay gặp

Nhận ra mình đang ở dạng nào giúp bạn biết bước tiếp theo. Một người có thể gặp nhiều dạng cùng lúc.

DạngBiểu hiệnĐiều cần tìm hiểu thêm
Phần việc chính khác tưởng tượngTưởng thiết kế là vẽ, hoá ra phần lớn là sửa theo ý kháchPhần này chiếm bao nhiêu thời gian, mình có học cách làm được không
Cảm xúc khó chịuSợ máu, buồn khi thấy con vật đau, căng khi khách giậnNgười trong nghề đã quen dần thế nào, có vị trí nào ít gặp cảnh đó hơn
Nhịp làm việc không hợpLàm ca, làm khuya, đứng lâu, ngồi một chỗNhịp này có ở mọi nơi trong nghề hay chỉ ở một kiểu cơ sở
Môi trường không hợpỒn, nóng, lạnh, mùi, đông ngườiNghề có những nơi làm việc khác không
Người hướng dẫn không hợpNgười mình đi theo cộc cằn, thiếu kiên nhẫnMột người không đại diện cho cả nghề; hỏi thêm người khác

Dạng cuối hay bị nhầm thành vỡ mộng về nghề. Nếu điều bạn ngại chủ yếu là cách một người đối xử, hãy tìm thêm một người làm cùng nghề trước khi kết luận.

Câu tự hỏi để tách cảm giác với sự thật

Sau vài ngày, khi cảm xúc đã lắng, ngồi trả lời các câu dưới đây vào sổ. Đừng trả lời ngay hôm vừa về, lúc cảm giác thất vọng còn mạnh.

  • Điều làm mình hụt hẫng xảy ra mỗi ngày trong nghề, hay chỉ thỉnh thoảng?
  • Nếu điều đó xảy ra mỗi tuần một lần, mình có chịu được không?
  • Trong buổi trải nghiệm, có lúc nào mình vẫn thấy vui, thấy muốn làm không? Lúc đó mình đang làm gì?
  • Mình thích điều gì ở nghề này từ đầu? Điều đó còn đúng không, hay đã khác?
  • Có nghề nào giữ được điều mình thích mà bớt điều mình ngại?

Ngân trả lời và nhận ra: cảnh con vật đau không xảy ra mỗi ngày, nhưng đủ thường để Ngân thấy nặng. Điều Ngân thích từ đầu là chăm sóc, chơi, hiểu con vật, và điều đó vẫn đúng. Ngân bắt đầu tò mò về những nghề gần đó: chăm sóc thú cưng, huấn luyện động vật, kỹ thuật viên chăn nuôi, nhân viên trung tâm cứu hộ động vật.

Ba hướng đi tiếp, không hướng nào là sai

Tìm hiểu tiếp chính nghề đó theo góc khác. Hỏi chuyện người đã làm lâu xem họ quen dần với phần khó thế nào, đi quan sát một nơi làm việc khác kiểu. Có khi điều bạn ngại chỉ đậm ở một loại cơ sở.

Chuyển sang nghề gần. Giữ lõi điều mình thích, đổi phần mình ngại. Thích chữa bệnh nhưng sợ máu thì tìm hiểu dược, dinh dưỡng, phục hồi chức năng, xét nghiệm. Thích thiết kế nhưng ngại sửa theo khách thì tìm hiểu thiết kế trong một doanh nghiệp, không nhận khách lẻ. Mỗi nghề gần nên được tìm hiểu bằng trải nghiệm thật như nghề cũ, đừng chọn chỉ vì nghe có vẻ dễ chịu hơn.

Tạm gác lại và mở rộng. Không phải lúc nào cũng cần có nghề mơ ước. Gác lại một thời gian, trải nghiệm vài nhóm nghề khác hẳn, rồi quay lại nhìn với con mắt mới. Điều bạn ngại hôm nay có khi vài năm sau không còn nặng như vậy, vì bạn đã lớn hơn và vững hơn.

Điều bạn mang về được từ một lần vỡ mộng

Một trải nghiệm làm bạn hụt hẫng vẫn để lại nhiều thứ có giá trị, chỉ là nó không giống thứ bạn mong. Liệt kê ra giúp bạn nhìn lần trải nghiệm ấy công bằng hơn.

  • Một hình ảnh thật về nghề, thay cho hình ảnh dựng từ phim ảnh và lời kể.
  • Biết rõ hơn một điều mình khó chịu đựng, như cảnh đau đớn, tiếng ồn, áp lực khách hàng, và từ đó biết hỏi gì khi tìm hiểu nghề khác.
  • Biết rõ hơn điều mình vẫn thích, thường là cái lõi bền hơn tên nghề.
  • Kinh nghiệm đi xin, đi học ở một nơi làm việc thật, giúp lần sau tự tin hơn.
  • Một mối quan hệ với người trong nghề, có thể giới thiệu bạn tới người làm nghề gần đó.
  • Một trang sổ chân thật, thứ sẽ có ích khi bạn bàn với gia đình về con đường sau lớp 9, lớp 12.

Ngân viết danh sách này vào sổ và nhận ra mình không mất năm năm mơ ước; Ngân giữ được cái lõi là thương và muốn hiểu con vật, chỉ bỏ đi hình dung chưa đủ về một nghề cụ thể.

Nói với bố mẹ khi mình đổi ý

Nhiều học sinh ngại nói với bố mẹ vì sợ bị cho là cả thèm chóng chán, nhất là khi bố mẹ đã khoe với họ hàng con muốn làm bác sĩ, kỹ sư. Cách dễ nói nhất là kể bằng trải nghiệm cụ thể chứ không bằng cảm xúc: "Con đi kiến tập bốn buổi, con thấy điều này, con chưa chắc mình chịu được, con muốn tìm hiểu thêm hai nghề gần đó."

Câu như vậy cho bố mẹ thấy con không bỏ cuộc mà đang làm đúng việc tìm hiểu. Mang theo sổ trải nghiệm nếu có. Nếu bố mẹ phản ứng mạnh, đừng tranh luận ngay; xin thêm thời gian, đề nghị cùng bố mẹ đi hỏi chuyện thêm một người trong nghề.

Về phía bố mẹ: khi con nói "con không muốn làm nghề đó nữa", câu đầu tiên nên là "con thấy gì ở đó?", không phải "sao con đổi ý hoài". Đổi ý sau trải nghiệm thật là dấu hiệu con đang trưởng thành trong việc chọn đường, không phải dấu hiệu thiếu kiên định. Con được nghe thì lần sau sẽ kể sớm hơn.

Khi thất vọng không chỉ là chuyện nghề

Có lúc vỡ mộng về nghề kéo theo một cảm giác lớn hơn: thấy mình không giỏi gì, không biết mình là ai, chán học. Phần lớn sẽ nhẹ đi sau vài tuần, nhất là khi bạn có việc tiếp theo để làm và có người để kể.

Nhưng nếu cảm giác ấy kéo dài nhiều tuần, bạn mất ngủ, không muốn đến trường, học lực đi xuống rõ, hoặc thấy mọi thứ đều vô nghĩa, đó là lúc nên nói với thầy cô chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn học đường của trường. Đây không phải chuyện yếu đuối; những người làm tư vấn ở trường có mặt chính để giúp học sinh vượt qua những lúc như vậy.

Bố mẹ để ý nếu con trầm hẳn đi sau một trải nghiệm không như ý. Ngồi cạnh, hỏi han nhẹ nhàng, không ép con phải có ngay một nghề mới để thay. Thời gian cho con thở thường quan trọng hơn mọi lời động viên. Nếu con kể bị la mắng, đối xử tệ hay bị xâm hại ở nơi trải nghiệm, đó không còn là chuyện vỡ mộng về nghề: báo nhà trường, và gọi tổng đài 111 khi có bạo lực, xâm hại.

Kế hoạch bốn tuần sau một lần vỡ mộng

Ngân lập kế hoạch nhỏ này cùng mẹ. Bạn có thể điều chỉnh theo nghề và hoàn cảnh của mình.

  1. Tuần 1: nghỉ, không quyết định gì. Viết một trang sổ về những gì đã thấy, cả phần vui lẫn phần buồn.
  2. Tuần 2: trả lời năm câu tự hỏi ở trên. Viết ra lõi điều mình thích và điều mình ngại.
  3. Tuần 3: chọn hai nghề gần, xem mỗi nghề ba video có mục đích, liệt kê câu hỏi.
  4. Tuần 4: hỏi chuyện một người làm một trong hai nghề đó, hoặc một người làm lâu năm ở nghề cũ để nghe cách họ đã quen dần.
  5. Cuối tuần 4: ngồi lại với bố mẹ, kể những gì đã tìm thấy, chọn bước tiếp theo cho tháng sau.

Sau bốn tuần, Ngân hỏi chuyện một chị làm ở trung tâm chăm sóc thú cưng và một chú làm thú y lâu năm. Chú kể năm đầu chú cũng từng khóc, và giờ chú vẫn buồn mỗi lần mất một con vật, nhưng đã biết cách mang nỗi buồn ấy về nhà mà không để nó đè nặng. Ngân chưa quyết định, nhưng đã có hai hướng rõ ràng thay vì một giấc mơ vỡ.

Câu hỏi thường gặp

Đổi ý về nghề nhiều lần có phải là không kiên định không?

Không hẳn. Ở tuổi học sinh, đổi ý sau khi trải nghiệm thật là cách bình thường để tìm ra mình hợp với gì. Đáng lo hơn là không bao giờ thử để biết. Quan trọng là mỗi lần đổi ý có lý do cụ thể được ghi lại.

Đã chọn tổ hợp môn theo nghề cũ thì có phải làm lại từ đầu không?

Thường không. Nhiều nghề gần nhau dùng chung nền tảng môn học. Hãy xem nghề mới cần gì, trao đổi với thầy cô chủ nhiệm và tra quy định của trường, của Sở GD&ĐT nếu cần điều chỉnh, đừng tự kết luận là đã muộn.

Chỉ trải nghiệm một buổi đã thấy chán thì có nên bỏ hẳn nghề đó không?

Chưa nên. Một buổi có thể rơi vào ngày khó, người hướng dẫn không hợp hoặc phần việc không tiêu biểu. Hỏi thêm một hai người trong nghề hoặc quan sát một nơi khác trước khi gạch tên nghề ra khỏi danh sách.

Bố mẹ nhất định muốn con theo nghề cũ thì làm sao?

Kể với bố mẹ bằng trải nghiệm cụ thể, đề nghị cùng bố mẹ đi hỏi chuyện thêm một người trong nghề. Khi bố mẹ nghe trực tiếp từ người làm nghề, cuộc nói chuyện thường bớt căng hơn so với khi chỉ nghe con nói.

Khi nào cảm giác thất vọng cần nói với chuyên viên tư vấn học đường?

Khi nó kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, việc học, hoặc bạn thấy mọi thứ đều vô nghĩa. Nói với thầy cô chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn của trường là bước đúng, không phải dấu hiệu yếu đuối.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138