Khi việc học đi xuống quá vài tuần mà tự sửa chưa được, hoặc khi chuyện học đi kèm những khó khăn khác như mất ngủ, ngại đến lớp, chuyện gia đình, đó là lúc nên nói với người ở trường. Chuyện một môn thì gặp giáo viên bộ môn; chuyện nhiều môn hoặc ngoài học thì gặp giáo viên chủ nhiệm; chuyện cảm xúc, các mối quan hệ thì gặp chuyên viên tư vấn học đường. Mở lời chỉ cần nói đúng điều đang xảy ra.
Nhiều học sinh để chuyện kéo dài vì ngại, vì nghĩ thầy cô bận, hoặc vì sợ bị đánh giá. Bài này giúp bạn chọn đúng người, chuẩn bị vài dòng trước khi gặp, và có sẵn câu mở lời cho từng tình huống. Bạn không cần biết chính xác mình bị gì mới được hỏi.
Ai ở trường giúp được chuyện gì
Mỗi người ở trường có một phần việc khác nhau. Gặp đúng người giúp chuyện được giải quyết nhanh hơn, nhưng nếu bạn không chắc thì giáo viên chủ nhiệm luôn là điểm bắt đầu an toàn.
| Người | Giúp tốt nhất ở chuyện | Khi nào nên tìm |
|---|---|---|
| Giáo viên bộ môn | Phần kiến thức chưa hiểu, cách học riêng môn đó, bài tập nên làm thêm | Khi chỉ một môn đi xuống và bạn biết mình vướng ở phần nào |
| Giáo viên chủ nhiệm | Nhìn chung cả việc học, liên lạc với gia đình và các thầy cô khác, các khoản hỗ trợ | Khi nhiều môn cùng đi xuống, hoặc có chuyện ở nhà, ở lớp ảnh hưởng việc học |
| Chuyên viên tư vấn học đường | Cảm xúc, căng thẳng, mối quan hệ bạn bè và gia đình, định hướng | Khi bạn thấy buồn, lo kéo dài, hoặc có chuyện khó nói với thầy cô dạy mình |
| Người lớn tin cậy khác trong trường | Lắng nghe, đi cùng bạn đến gặp người phù hợp | Khi bạn ngại gặp thẳng những người trên |
| Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 | Bạo lực, xâm hại, bị đe doạ, bị bỏ mặc | Khi bạn hoặc bạn bè không an toàn, kể cả ở ngoài trường |
Không phải trường nào cũng có phòng tư vấn học đường hoạt động đầy đủ. Nếu trường bạn chưa có, giáo viên chủ nhiệm hoặc thầy cô phụ trách Đoàn, Đội thường là người được giao lắng nghe học sinh.
Dấu hiệu nên nói, đừng đợi thêm
Không có ranh giới cứng, nhưng nếu bạn thấy mình trong một hay nhiều dòng dưới đây, đó là lúc nên tìm một người ở trường để kể:
- Đã thử tự sửa cách học từ ba bốn tuần mà một môn vẫn tụt, bạn không biết vướng ở đâu.
- Nhiều môn cùng đi xuống trong một thời gian ngắn, không rõ lý do.
- Thường xuyên mất ngủ, mệt mỏi, khó tập trung, kể cả với những việc từng thích.
- Không muốn đến trường vì một người hay một nhóm cụ thể.
- Có chuyện ở nhà khiến bạn không thể học như trước, như gia đình có người ốm, bố mẹ đi làm xa, kinh tế khó khăn đột ngột.
- Bạn đang nghĩ tới chuyện nghỉ học mà chưa nói với ai.
- Có lúc nghĩ tới việc làm hại bản thân.
Dòng cuối cùng không chờ được: hãy nói ngay hôm nay với bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm, chuyên viên tư vấn học đường hoặc bất kỳ người lớn tin cậy nào gần bạn. Kể ra không làm bạn yếu đi; đó là cách để có người cùng gánh.
Tình huống của Lan, lớp 12 ở Quảng Ngãi
Lan (tên giả định) học lớp 12 ở Quảng Ngãi. Từ đầu năm, mẹ Lan vào TP Hồ Chí Minh làm việc, Lan ở nhà với bà và hai em. Buổi tối em vừa lo cơm nước vừa kèm em út học, việc học của chính em dần thưa đi. Sang học kỳ I, nhiều môn tụt cùng lúc. Lan ngại kể vì nghĩ chuyện nhà không liên quan tới thầy cô, và sợ các bạn biết.
Một hôm cô chủ nhiệm giữ Lan lại sau giờ sinh hoạt lớp vì thấy em hay ngủ gật. Lan kể được vài câu rồi khóc. Cô không hỏi nhiều, chỉ hẹn em hôm sau gặp lại ở phòng tư vấn của trường, nơi có cô tư vấn học đường, và hỏi Lan có muốn cô liên lạc với mẹ không.
Sau hai buổi nói chuyện, Lan và cô chủ nhiệm lập một lịch đơn giản hơn: các buổi chiều không có tiết, em ở lại thư viện học một tiếng trước khi về; cô chủ nhiệm nhắn mẹ Lan để mẹ biết con đang gánh việc gì. Việc học của Lan không lên ngay, nhưng em nói điều thay đổi lớn nhất là "không còn phải giữ một mình".
Điều đáng chú ý trong chuyện của Lan là em đã chờ gần ba tháng mới nói, và chỉ nói vì cô chủ nhiệm hỏi trước. Không phải học sinh nào cũng được hỏi đúng lúc. Nếu bạn đang ở trong hoàn cảnh giống Lan, đừng đợi ai đó nhận ra. Viết sẵn vài dòng như mục dưới đây, chọn một người trong bảng ở trên, và tự mở lời trước. Thầy cô không thể giúp chuyện mà họ không biết.
Chuẩn bị trước khi gặp, chỉ mất mười phút
Bạn không cần soạn một bài nói. Viết vài dòng ra giấy sẽ giúp bạn không quên ý chính khi đang hồi hộp.
- Viết một câu về điều đang xảy ra, càng cụ thể càng tốt: "Từ tháng mười, em học Toán và Lý đều đi xuống."
- Viết một câu về điều bạn nghĩ là nguyên nhân, nếu biết: "Em nghĩ vì buổi tối em phải trông em nhỏ."
- Viết những gì bạn đã thử: "Em đã thử làm bài ở trường giờ ra chơi nhưng chưa đủ."
- Viết bạn mong được giúp gì, nếu biết: "Em muốn hỏi cô có cách nào sắp xếp không."
- Chọn cách hẹn: gặp sau tiết học, nhắn tin lịch sự qua kênh liên lạc lớp đang dùng, hoặc nhờ một bạn đi cùng.
- Mang theo bài kiểm tra hoặc vở nếu chuyện liên quan một môn cụ thể.
Nếu bạn không biết nguyên nhân hay chưa biết mong được giúp gì, cứ bỏ trống những dòng đó. Một câu "Em không biết vì sao, nhưng em thấy mình học không vào" đã là đủ để bắt đầu.
Câu mở lời mẫu cho từng tình huống
Câu đầu tiên thường là phần khó nhất. Dưới đây là vài câu mẫu, bạn sửa lại theo cách nói của mình.
| Tình huống | Câu mở lời gợi ý |
|---|---|
| Một môn đi xuống, biết vướng ở đâu | Thưa cô, em đang bị hổng phần này, em đã thử tự làm lại nhưng chưa hiểu bước này, cô chỉ giúp em được không ạ? |
| Nhiều môn đi xuống, không rõ vì sao | Thưa thầy, mấy tuần nay em học môn nào cũng đi xuống, em không rõ vì sao, em muốn xin thầy ít phút để kể. |
| Có chuyện ở nhà | Cô ơi, nhà em đang có chuyện ảnh hưởng tới việc học, em muốn kể với cô nhưng mong cô giữ kín giúp em. |
| Chuyện bạn bè ở lớp | Em có chuyện với một số bạn trong lớp làm em ngại đến lớp, em muốn được nói chuyện riêng. |
| Thấy buồn, mệt kéo dài | Em muốn gặp cô tư vấn vì em thấy mình buồn và mệt lâu rồi, không tập trung học được. |
| Đang nghĩ tới nghỉ học | Em đang nghĩ tới chuyện nghỉ học, em muốn hỏi cô trước khi nói với bố mẹ. |
Bạn có quyền xin giữ kín. Tuy vậy, nếu chuyện liên quan tới an toàn của bạn, như bị bạo lực hay bị xâm hại, thầy cô có trách nhiệm báo cho người có thẩm quyền để bảo vệ bạn. Đó là để giúp bạn, không phải phạt bạn.
Những điều hay khiến học sinh ngại, và sự thật
"Thầy cô bận lắm, chuyện của mình nhỏ." Thầy cô thường muốn biết sớm khi một học sinh gặp khó, vì để lâu thì việc giúp khó hơn nhiều. Một cuộc nói chuyện mười phút hôm nay có thể tiết kiệm cả học kỳ.
"Nói ra thì bạn bè sẽ biết." Bạn có thể chọn gặp riêng, hẹn ở chỗ yên tĩnh, và xin thầy cô giữ kín. Phần lớn thầy cô tôn trọng điều đó.
"Gặp tư vấn học đường là có vấn đề tâm lý." Phòng tư vấn dành cho mọi học sinh có chuyện cần nói, từ định hướng chọn đường sau lớp 12 tới mâu thuẫn bạn bè. Đi gặp không có nghĩa là bạn bị dán nhãn gì.
"Phải đợi tới khi thật nghiêm trọng mới nói." Ngược lại, nói sớm khi chuyện còn nhỏ thì cách giúp cũng đơn giản hơn, như đổi chỗ ngồi, thêm vài bài tập, nhắn bố mẹ một câu. Để tới cuối học kỳ thì những lựa chọn đó đã hẹp đi nhiều.
"Nói rồi cũng chẳng thay đổi được gì." Có khi không đổi ngay, nhưng bạn sẽ có thêm một người biết chuyện, theo dõi giúp bạn, và có thể nối bạn với gia đình hoặc những hỗ trợ khác mà một mình bạn không biết tới.
Sau cuộc nói chuyện: theo dõi và quay lại
Một cuộc nói chuyện là khởi đầu, không phải kết thúc. Ngay tối hôm đó, ghi lại vào sổ những gì đã thống nhất, như thầy cô sẽ làm gì, bạn sẽ làm gì, khi nào gặp lại. Ghi ra giúp bạn không quên, và lần gặp sau có cái để bắt đầu thay vì kể lại từ đầu.
Khoảng hai tuần sau, chủ động báo lại với thầy cô một hai câu: việc nào đã làm được, việc nào chưa, có gì thay đổi. Thầy cô dạy nhiều lớp, rất dễ quên hỏi lại; học sinh chủ động báo thường nhận được sự quan tâm đều đặn hơn.
Nếu lần đầu bạn không thấy được lắng nghe, ví dụ thầy cô đang vội và chỉ trả lời qua loa, đừng kết luận là không ai giúp được. Hẹn lại vào lúc khác, hoặc tìm một người khác trong bảng ở trên. Người lớn cũng có lúc bận, mệt hay chưa hiểu hết chuyện; một lần chưa trọn vẹn không có nghĩa là cánh cửa đã đóng.
Câu hỏi thường gặp
Học sa sút thì nên nói với giáo viên chủ nhiệm hay giáo viên bộ môn?
Nếu chỉ một môn đi xuống và bạn biết vướng ở đâu, gặp giáo viên bộ môn. Nếu nhiều môn cùng tụt, hoặc có chuyện ở nhà, ở lớp ảnh hưởng tới việc học, gặp giáo viên chủ nhiệm trước.
Chuyên viên tư vấn học đường giúp được gì cho học sinh?
Chuyên viên tư vấn học đường lắng nghe và giúp học sinh khi gặp căng thẳng, buồn lo kéo dài, mâu thuẫn bạn bè hay gia đình, hoặc băn khoăn về định hướng. Họ không chấm điểm hay phán xét, và có thể nối bạn với hỗ trợ phù hợp.
Nói với thầy cô thì thầy cô có báo cho bố mẹ không?
Bạn có thể xin thầy cô giữ kín chuyện riêng, và nhiều thầy cô sẽ hỏi ý bạn trước khi liên lạc với gia đình. Riêng chuyện liên quan tới an toàn của bạn, thầy cô có trách nhiệm báo cho người có thẩm quyền để bảo vệ bạn.
Ngại gặp trực tiếp thì nhắn tin cho thầy cô được không?
Được, miễn là lịch sự và qua kênh liên lạc mà lớp hoặc trường đang dùng. Một tin nhắn ngắn xin hẹn gặp riêng thường là cách mở đầu dễ hơn với những bạn ngại nói trực tiếp.
Trường không có phòng tư vấn học đường thì tìm ai?
Bắt đầu với giáo viên chủ nhiệm hoặc thầy cô phụ trách Đoàn, Đội. Nếu chuyện liên quan tới bạo lực, xâm hại hay bạn cảm thấy không an toàn, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí.