Đi làm sau lớp 12 rồi học sau là con đường nhiều người chọn, và không có gì phải ngại: bạn có thu nhập, hiểu nghề thật, rồi học tiếp khi đã biết mình cần học gì. Điều quan trọng là chọn việc đầu tiên giúp bạn học được điều gì đó, đi làm an toàn, và giữ cửa quay lại học không bị đóng.
Bài này dành cho bạn chọn đi làm vì hoàn cảnh gia đình, vì muốn tự lập, hay vì chưa rõ hướng học. Bên trong có bảng so các loại việc đầu tiên, danh sách việc cần kiểm trước khi nhận việc, các hình thức học khi đã đi làm và tín hiệu cho thấy đã đến lúc quay lại học toàn thời gian.
Đi làm sớm là một lựa chọn, không phải thất bại
Có những gia đình cần con đỡ đần ngay khi học xong. Có những bạn học mười hai năm liền và muốn thử sức với công việc trước khi ngồi thêm bốn năm trên giảng đường. Có bạn chưa biết mình muốn học gì, và tin rằng đi làm sẽ giúp mình biết. Cả ba lý do đều chính đáng.
Người đi làm rồi mới học thường học có mục đích hơn: họ biết kiến thức nào dùng được, kỹ năng nào còn thiếu, và trân trọng thời gian học hơn. Nhiều người trong các nghề kỹ thuật, kinh doanh, dịch vụ đi đúng con đường này.
Điều khiến con đường này hỏng không phải là đi làm sớm, mà là đi làm mà không học được gì, rồi năm này qua năm khác quên mất kế hoạch học lại. Phần còn lại của bài là để tránh chuyện đó.
Nếu bạn chưa đủ mười tám tuổi khi bắt đầu đi làm, bạn là lao động chưa thành niên và có những quy định riêng về loại việc, giờ làm, sự đồng ý của cha mẹ. Bạn và gia đình tra Bộ luật Lao động hiện hành trước khi nhận việc.
Tình huống: Tuấn lớp 12 ở Thanh Hoá đi làm ở khu công nghiệp
Tuấn học xong lớp 12 ở Thanh Hoá. Bố bị tai nạn lao động phải nghỉ việc, mẹ làm ruộng, em gái còn học lớp 7. Tuấn quyết định đi làm ngay, xin vào làm công nhân lắp ráp ở một nhà máy điện tử trong khu công nghiệp gần nhà.
Sáu tháng đầu, Tuấn để ý thấy anh tổ trưởng kỹ thuật là người hay được gọi nhất mỗi khi máy dừng. Tuấn hỏi anh ấy học gì để làm được việc đó, rồi xin được đứng cạnh xem anh sửa máy vào giờ nghỉ. Anh ấy học cao đẳng điện tử theo hình thức vừa làm vừa học, mất mấy năm mới xong.
Cuối năm thứ nhất, Tuấn có một quyển sổ ghi lại các lỗi máy thường gặp, một số tiền tiết kiệm nhỏ, và một quyết định rõ ràng: đăng ký học cao đẳng điện tử hệ vừa làm vừa học, học buổi tối và cuối tuần. Tuấn không bỏ việc, không bỏ học. Năm đầu đi làm của Tuấn không phí, vì nó cho Tuấn biết mình cần học gì.
Điều đáng học ở Tuấn là thói quen hỏi và ghi. Không phải ai cũng gặp được người dẫn đường, nhưng ai cũng có thể quan sát xem người giỏi nhất ở chỗ mình làm biết những gì mà mình chưa biết.
Chọn việc đầu tiên: việc nào giúp bạn học được nghề
Không phải việc nào cũng như nhau. Bảng dưới không chia việc "sang" hay "thấp" mà chỉ xem mỗi loại việc dạy bạn được gì và cần để ý gì. Bạn tự thêm dòng cho những việc có ở địa phương mình.
| Loại việc | Học được gì | Cần để ý |
|---|---|---|
| Công nhân sản xuất ở nhà máy | Kỷ luật ca kíp, quy trình, an toàn lao động; có thể học vận hành, sửa máy nếu chủ động | Hợp đồng, bảo hiểm, giờ tăng ca, bảo hộ lao động |
| Phụ việc ở cửa hàng sửa chữa, xưởng nhỏ | Tay nghề thật, người thợ chính kèm trực tiếp | Thoả thuận rõ việc, giờ, cách trả công; an toàn khi dùng máy |
| Bán hàng, phục vụ | Giao tiếp, xử lý tình huống với khách, tính toán nhanh | Ca đêm, đi lại an toàn, không nhận giữ tiền khi chưa rõ quy trình |
| Giao hàng | Tự quản lý thời gian, hiểu đường sá, làm việc độc lập | An toàn giao thông, bảo hiểm, sức khoẻ khi chạy nhiều giờ |
| Làm cùng gia đình ở ruộng, vườn, cửa hàng | Cả một nghề từ đầu tới cuối, có thể học cách làm ăn | Ghi lại việc mình làm để sau này kể được kinh nghiệm |
| Trợ lý văn phòng, nhập liệu | Thao tác máy tính, sắp xếp giấy tờ, viết thư công việc | Không nhận việc đòi đóng tiền trước, không đưa giấy tờ gốc |
Câu tự hỏi khi chọn giữa hai việc: "Sau một năm làm việc này, mình làm được thêm điều gì mà bây giờ chưa làm được?" Việc có câu trả lời rõ hơn thường là việc đáng chọn, kể cả khi thu nhập ban đầu thấp hơn một chút.
Đi làm lần đầu: những việc phải kiểm trước khi nhận việc
Người mới đi làm hay bị thiệt vì không biết quyền của mình. Danh sách này không thay thế việc đọc luật, nhưng giúp bạn tránh những bẫy phổ biến. Quy định cụ thể, bạn và gia đình tra Bộ luật Lao động hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động ở địa phương.
- Việc làm kéo dài từ một tháng trở lên thường phải có hợp đồng lao động bằng văn bản; đọc kỹ trước khi ký, giữ một bản.
- Không nộp bản chính căn cước, bằng tốt nghiệp, học bạ cho chỗ làm giữ; chỉ đưa bản sao.
- Không nộp tiền "phí giới thiệu", "tiền cọc đồng phục", "tiền đảm bảo" để được nhận việc.
- Hỏi rõ thời gian thử việc, mức trả công khi thử việc, giờ làm, ngày nghỉ, cách tính tăng ca.
- Hỏi về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế khi đủ điều kiện tham gia.
- Với việc có máy móc, hoá chất, làm trên cao: hỏi về đồ bảo hộ và buổi hướng dẫn an toàn.
- Báo cho gia đình địa chỉ nơi làm, tên người quản lý; nhất là khi đi làm xa nhà.
- Cẩn thận với lời mời việc nhẹ lương cao qua mạng, việc ở nước ngoài không qua đơn vị được cấp phép.
Nếu gặp chuyện bị đe doạ, bị giữ người, bị bạo lực hay xâm hại khi chưa đủ mười tám tuổi, bạn gọi ngay tổng đài bảo vệ trẻ em 111 và báo người lớn tin cậy.
Giữ đường học: các hình thức học khi đã đi làm
Vừa làm vừa học. Nhiều trường đại học, cao đẳng có hệ vừa làm vừa học, học buổi tối hoặc cuối tuần. Bằng cấp và điều kiện xét tuyển do từng trường quy định; bạn đọc thông báo tuyển sinh của hệ này, vì có thể khác hệ chính quy.
Học từ xa, học trực tuyến có cấp bằng. Một số cơ sở được phép đào tạo từ xa. Hình thức này cần tự giác cao. Kiểm tra cơ sở có được phép đào tạo hình thức đó không trước khi đóng tiền.
Khoá nghề ngắn hạn. Học một kỹ năng cụ thể trong vài tuần đến vài tháng: hàn, điện dân dụng, tin học văn phòng, kế toán cơ bản. Hợp khi bạn cần nâng tay nghề ngay cho việc đang làm.
Quay lại học chính quy. Sau một, hai năm đi làm, bạn hoàn toàn có thể đăng ký xét tuyển đại học, cao đẳng như các thí sinh khác. Một số trường có quy định riêng về việc dùng kết quả thi tốt nghiệp các năm trước, bạn tra đề án tuyển sinh của trường.
Tự học có hướng. Đọc sách nghề, xem video hướng dẫn kỹ thuật, học ngoại ngữ mỗi tối ba mươi phút. Không có bằng, nhưng là cái nền giúp bạn học chính thức nhanh hơn về sau.
Kế hoạch năm đầu đi làm để không quên chuyện học
Nhiều bạn định "làm một năm rồi học" nhưng năm thứ ba vẫn chưa bắt đầu. Kế hoạch đơn giản dưới đây giúp bạn giữ nhịp. Viết ra giấy, dán ở chỗ bạn nhìn thấy hằng ngày.
- Tháng đầu: ghi lại mỗi tuần ba điều mới học được ở chỗ làm.
- Tháng thứ ba: xác định người giỏi nhất ở chỗ làm; hỏi họ đã học gì, học ở đâu.
- Tháng thứ sáu: chọn một hướng học cụ thể (bậc, ngành, hình thức); tìm hiểu hai nơi đào tạo.
- Tháng thứ chín: để riêng một khoản tiết kiệm cho việc học; nói chuyện với gia đình về kế hoạch.
- Tháng thứ mười hai: nộp hồ sơ, hoặc nếu chưa sẵn sàng thì ghi rõ lý do và đặt mốc mới không quá sáu tháng.
Cách tự kiểm: mỗi quý mở quyển sổ ra xem bạn có còn ghi không. Ngừng ghi thường là dấu hiệu bạn đang trôi theo công việc và quên mục tiêu học.
Tín hiệu cho thấy đã đến lúc quay lại học
Bạn làm được hết việc ở vị trí hiện tại và thấy chững lại. Không còn gì mới để học, việc lặp lại mỗi ngày. Đây là lúc học thêm để lên bậc tiếp theo.
Vị trí bạn muốn làm đòi bằng cấp bạn chưa có. Nhìn những người ở vị trí đó: họ có bằng gì? Nếu đa số có cùng loại bằng, đó là cánh cửa bạn cần mở.
Bạn đã có khoản tiết kiệm và gia đình ổn hơn. Hoàn cảnh thay đổi thì kế hoạch cũng thay đổi; đừng để thói quen giữ bạn ở lại mãi.
Bạn biết rõ mình muốn học gì. Đây là lợi thế lớn nhất của người đi làm trước. Khi đã rõ, đừng chần chừ quá lâu.
Người quản lý hoặc đồng nghiệp gợi ý bạn nên học thêm. Khi người làm lâu trong nghề nói bạn có khả năng đi xa hơn nếu học thêm, đó là lời nhận xét đáng nghe. Hỏi họ cụ thể bạn nên học gì, học ở đâu.
Bạn thấy mình bắt đầu ngại thay đổi. Nếu nghĩ tới việc đi học lại là thấy mệt, thấy sợ, hãy bắt đầu bằng một khoá ngắn. Thắng được cái ngại đầu tiên thì những bước sau dễ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm sau lớp 12 có muộn để học đại học không?
Không. Bạn có thể đăng ký xét tuyển đại học, cao đẳng sau một vài năm đi làm như các thí sinh khác, hoặc học hệ vừa làm vừa học. Điều kiện cụ thể do từng trường quy định trong đề án tuyển sinh.
Chưa đủ 18 tuổi có được đi làm không?
Người chưa thành niên được làm một số loại việc với điều kiện về giờ làm, loại công việc và sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Bạn và gia đình tra Bộ luật Lao động hiện hành trước khi nhận việc.
Nên chọn việc lương cao hay việc học được nghề?
Nếu hoàn cảnh cho phép, nên ưu tiên việc giúp bạn học được kỹ năng, vì kỹ năng tăng giá trị theo thời gian. Nếu gia đình đang rất cần tiền, chọn việc đáp ứng nhu cầu trước, nhưng vẫn tìm cách học thêm ở chỗ làm.
Học vừa làm vừa học có khác học chính quy không?
Khác về thời gian học, cách tổ chức lớp và đôi khi điều kiện xét tuyển. Văn bằng và giá trị cụ thể theo quy định hiện hành. Bạn hỏi trường về lịch học, thời gian khoá học trước khi đăng ký.
Chỗ làm đòi giữ bằng tốt nghiệp gốc thì có nên đưa không?
Không nên. Người sử dụng lao động không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng của người lao động theo Bộ luật Lao động. Bạn chỉ nộp bản sao, và cân nhắc lại nếu chỗ làm vẫn ép.
Làm sao để không quên kế hoạch học khi đã quen đi làm?
Viết kế hoạch ra giấy với mốc tháng cụ thể, để riêng một khoản tiết kiệm cho việc học, và kể kế hoạch cho một người mà bạn tin để họ hỏi lại bạn. Khi mốc tới mà chưa làm, ghi lý do và đặt mốc mới gần.