Năm nghỉ sau lớp 12, hay gap year, là một năm bạn tạm chưa vào học chính thức để làm việc, học kỹ năng, trải nghiệm nghề và chuẩn bị cho bước tiếp theo. Nó có ích khi có kế hoạch rõ, và dễ trôi mất khi chỉ là "ở nhà chờ".
Năm nghỉ không phải lựa chọn của người thua cuộc. Nó hợp với bạn chưa rõ hướng học, bạn muốn thi lại để vào ngành mình thích, hay bạn cần đi làm đỡ gia đình một thời gian. Bài này giúp bạn xét mình có nên nghỉ không, chia năm đó thành việc cụ thể theo quý, và chuẩn bị cuộc nói chuyện với bố mẹ.
Năm nghỉ có kế hoạch khác "ở nhà chờ" ở chỗ nào
Hai bạn cùng không vào học ngay sau lớp 12. Bạn thứ nhất ngủ dậy muộn, lướt điện thoại, thỉnh thoảng phụ việc nhà, định "sang năm tính". Bạn thứ hai đi làm ở một xưởng gần nhà sáu tháng, học thêm một khoá tin học, dành buổi tối ôn lại hai môn, và hỏi chuyện ba người làm nghề. Một năm sau, bạn thứ hai có hướng đi, có kỹ năng và có câu chuyện để kể. Bạn thứ nhất vẫn đứng ở chỗ cũ, chỉ mệt mỏi hơn.
Khác biệt không nằm ở việc nghỉ hay không, mà ở việc năm đó có mục tiêu hay không. Một năm nghỉ có kế hoạch thường có ba thứ: một câu hỏi bạn muốn trả lời (ví dụ "mình hợp nghề kỹ thuật hay nghề dịch vụ hơn"), những việc cụ thể để tìm câu trả lời, và một mốc kết thúc rõ ràng.
Ở Việt Nam, khái niệm năm nghỉ còn mới và nhiều người lớn lo con "nghỉ rồi lười luôn". Nỗi lo đó có cơ sở. Cách duy nhất để thuyết phục bố mẹ và chính mình là một kế hoạch viết ra giấy, có việc, có mốc, có cách kiểm.
Ai nên cân nhắc năm nghỉ, ai nên dè dặt
Đọc từng dòng, tìm hoàn cảnh gần với bạn nhất. Bảng chỉ để gợi ý, không thay cho cuộc nói chuyện với gia đình và thầy cô.
| Hoàn cảnh | Năm nghỉ có thể giúp | Cần cẩn thận |
|---|---|---|
| Chưa rõ muốn học ngành gì, học bậc nào | Có thời gian thử việc, hỏi người làm nghề trước khi chọn | Đặt câu hỏi cụ thể, nếu không năm nghỉ thành năm chờ |
| Kết quả thi chưa như mong muốn, muốn thi lại | Có thời gian ôn lại một cách bình tĩnh | Ôn một mình dễ mất nhịp; cần lịch học và người kèm |
| Gia đình cần bạn đỡ đần một thời gian | Đi làm, có thu nhập, đồng thời giữ kế hoạch học | Đặt mốc quay lại học, tránh trôi sang năm thứ hai, thứ ba |
| Sức khoẻ cần thời gian hồi phục | Nghỉ ngơi, chữa bệnh mà không bị áp lực lớp học | Làm theo chỉ định của bác sĩ, đừng tự ôm thêm việc |
| Đã rõ ngành, đã có kết quả đủ để học | Ít khi cần; có thể bắt đầu học ngay | Nghỉ chỉ vì ngại môi trường mới thì nên nghĩ lại |
Nam công dân trong độ tuổi gọi nhập ngũ cần biết rằng năm không đi học có thể liên quan tới nghĩa vụ quân sự, vì các trường hợp tạm hoãn gắn với việc đang học. Bạn và gia đình đọc luật hiện hành, hỏi cơ quan quân sự nơi cư trú trước khi quyết.
Tình huống: Ngọc ở Lâm Đồng và một năm giữa hoa và khách
Ngọc học xong lớp 12 ở Lâm Đồng, phân vân giữa hai hướng: học nông nghiệp công nghệ cao vì gia đình có vườn hoa, hoặc học du lịch vì Ngọc thích nói chuyện với khách và học ngoại ngữ khá. Ngọc không muốn chọn bừa, nên xin bố mẹ một năm để thử cả hai.
Kế hoạch của Ngọc viết trên một trang giấy. Sáu tháng đầu làm ở một nhà vườn trồng hoa trong nhà kính, học cách chăm cây, theo dõi nhiệt độ, độ ẩm. Sáu tháng sau làm lễ tân ở một cơ sở lưu trú nhỏ, tiếp khách, giới thiệu điểm đến. Mỗi tối Ngọc học tiếng Anh ba mươi phút và ghi lại cảm giác sau một ngày làm việc. Từ tháng thứ chín, Ngọc ôn lại các môn xét tuyển.
Cuối năm, Ngọc nhận ra mình thích nhất những ngày ở nhà vườn có đoàn khách tới tham quan và Ngọc là người giới thiệu. Ngọc chọn học ngành du lịch nhưng định hướng vào du lịch nông nghiệp, thứ mà một năm trước Ngọc chưa từng nghĩ tới.
Điều Ngọc làm đúng: đặt câu hỏi rõ ngay từ đầu, có mốc chuyển việc, có sổ ghi, và giữ việc ôn tập để không mất đường xét tuyển.
Bốn khối việc của một năm nghỉ có ích
Khối một: làm việc thật. Đi làm toàn thời gian hoặc bán thời gian ở nơi liên quan tới nghề bạn đang nghĩ tới. Nếu chưa có nghề nào trong đầu, chọn việc cho bạn gặp nhiều người làm nghề khác nhau. Giữ an toàn: có thoả thuận rõ, không nộp giấy tờ gốc, không đóng tiền để được nhận việc.
Khối hai: học một kỹ năng dùng được. Ngoại ngữ, tin học văn phòng, lái xe khi đủ tuổi, nấu ăn, sửa chữa cơ bản, viết. Chọn một hai thứ và học tới mức dùng được, thay vì học lan man năm sáu thứ.
Khối ba: tìm hiểu nghề và cộng đồng. Hỏi chuyện người làm nghề, tình nguyện ở địa phương, giúp một hội nhóm hoặc một dự án nhỏ. Đây là nơi bạn hiểu mình rõ nhất, vì bạn làm việc không vì điểm số.
Khối bốn: chuẩn bị cho bước tiếp theo. Ôn lại môn xét tuyển nếu định thi lại, tìm hiểu đề án tuyển sinh, chuẩn bị hồ sơ. Khối này nên bắt đầu muộn nhất từ quý thứ ba, đừng dồn hết vào hai tháng cuối.
Cân bằng bốn khối. Không cần đều nhau. Bạn cần đi làm có thể dành phần lớn cho khối một; bạn thi lại dành nhiều cho khối bốn. Miễn là mỗi khối có mặt, năm đó sẽ không trống.
Lịch một năm nghỉ chia theo quý
Mốc dưới đây tính từ khi bạn có kết quả tốt nghiệp. Lịch thi và lịch xét tuyển chính thức của năm sau do Bộ GD&ĐT và các trường công bố, bạn phải tra lại khi tới lúc.
- Quý một: viết ra câu hỏi bạn muốn trả lời trong năm; tìm việc làm đầu tiên; chọn một kỹ năng để học.
- Quý hai: làm việc ổn định; hỏi chuyện ít nhất hai người làm nghề; ghi sổ mỗi tuần.
- Quý ba: đổi việc hoặc đổi môi trường nếu cần để thử hướng thứ hai; bắt đầu ôn tập đều đặn; tìm hiểu cách đăng ký dự thi hoặc xét tuyển năm sau.
- Quý bốn: chốt hướng học; chuẩn bị hồ sơ; đăng ký dự thi hoặc xét tuyển đúng hạn; giảm giờ làm để ôn.
- Cuối năm: đọc lại sổ ghi từ đầu, viết một trang trả lời câu hỏi ban đầu. Trang đó là bằng chứng năm nghỉ của bạn không phí.
Theo quy chế những năm gần đây, người đã tốt nghiệp THPT vẫn được đăng ký dự thi tốt nghiệp các năm sau để lấy kết quả xét tuyển, và nhiều trường có phương thức xét tuyển không phụ thuộc năm tốt nghiệp. Quy định cụ thể thay đổi theo năm, bạn đọc quy chế thi và đề án tuyển sinh của trường bạn nhắm tới.
Nói chuyện với bố mẹ về năm nghỉ
Đừng nói "con muốn nghỉ một năm" rồi im lặng. Bố mẹ lo vì không thấy kế hoạch. Mang tờ kế hoạch tới và dùng những câu cụ thể, xưng "con", nói bình tĩnh.
- "Con chưa chắc mình hợp ngành nào, con muốn dùng một năm để thử hai hướng trước khi học."
- "Đây là kế hoạch của con theo từng quý, bố mẹ xem giúp con có chỗ nào chưa ổn."
- "Con sẽ đi làm ở chỗ này, mỗi tháng con góp một phần vào việc nhà và để dành một phần cho việc học."
- "Đến tháng này mà con chưa đăng ký dự thi hoặc xét tuyển, bố mẹ nhắc con."
- "Nếu bố mẹ lo chỗ nào, con muốn nghe để sửa kế hoạch."
Nếu bố mẹ không đồng ý, đừng coi đó là hết đường. Có thể bạn học một bậc ngắn hơn, hoặc vừa học vừa thử việc bán thời gian. Mục tiêu là tìm ra hướng đi, không phải giành chiến thắng trong cuộc tranh luận.
Chỗ hay sai và cách tự kiểm giữa năm
Không có câu hỏi. Nghỉ chỉ vì mệt hoặc vì trượt mà không biết nghỉ để làm gì. Cách sửa: viết một câu hỏi trong tuần đầu.
Không có mốc kết thúc. Năm nghỉ kéo thành hai, ba năm. Cách sửa: ghi ngày hết hạn đăng ký dự thi hoặc xét tuyển lên chỗ dễ thấy.
Bỏ hẳn việc học sách vở. Sau mười tháng không đụng tới sách, ôn lại rất khó. Cách sửa: mỗi tuần ít nhất vài buổi giữ nhịp học.
Tự kiểm vào tháng thứ sáu. Mở sổ ghi, trả lời ba câu: bạn đã học được gì mới, bạn đã gần câu trả lời hơn chưa, bạn có đang đi đúng lịch không. Nếu hai trong ba câu là "chưa", điều chỉnh kế hoạch ngay chứ không chờ cuối năm.
Làm quá nhiều việc cùng lúc. Có bạn vừa làm hai chỗ, vừa học ba khoá, vừa ôn thi, rồi kiệt sức vào tháng thứ tư. Cách sửa: mỗi quý chỉ giữ một việc chính và một việc phụ.
Giấu kết quả thật với bố mẹ. Báo cáo "vẫn ổn" trong khi đã bỏ ôn tập từ lâu chỉ dời rắc rối ra sau. Nói thật sớm thì còn kịp sửa lịch.
Năm nghỉ không cần tốn tiền
Nhiều người nghĩ gap year là đi du lịch xa, học khoá đắt tiền, chỉ dành cho nhà khá giả. Thực ra năm nghỉ có ích nhất thường là năm bạn đi làm có thu nhập, học từ người xung quanh và dùng những gì sẵn có ở địa phương.
Ở nông thôn, bạn có thể theo một người thợ trong làng học nghề, phụ việc ở hợp tác xã, giúp gia đình ghi chép sổ sách thu chi của vườn, ao, hay tham gia đoàn thanh niên xã trong các đợt tình nguyện. Ở thành phố, có việc bán thời gian ở cửa hàng, xưởng, quán ăn; có thư viện công cộng để học ngoại ngữ, tin học miễn phí hoặc chi phí thấp.
Điều bạn cần không phải tiền mà là sự đều đặn: mỗi tuần có việc, mỗi tối có giờ học, mỗi tháng có một lần ngồi xem lại sổ ghi. Một năm như vậy có thể giúp bạn tích được một khoản nhỏ cho việc học sau này, thay vì tiêu tốn thêm của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Gap year có làm bạn bị tụt lại so với bạn bè không?
Bạn vào học muộn hơn các bạn cùng khoá một năm, nhưng nếu năm đó có kế hoạch, bạn vào học với hướng đi rõ hơn và kỹ năng thật. Mỗi người một nhịp; điều quan trọng là bạn đi đúng hướng của mình.
Nghỉ một năm rồi có được thi tốt nghiệp lại để xét tuyển không?
Theo quy chế những năm gần đây, người đã tốt nghiệp THPT được đăng ký dự thi để lấy kết quả xét tuyển. Quy định có thể thay đổi, bạn đọc quy chế thi của năm bạn định thi và hỏi nơi đăng ký dự thi.
Năm nghỉ nên làm việc gì?
Việc giúp bạn trả lời câu hỏi bạn đặt ra: nếu phân vân giữa hai nghề, làm việc gần hai nghề đó. Nếu cần thu nhập, chọn việc an toàn, đúng luật và học được điều gì đó. Luôn giữ thời gian cho việc ôn tập.
Bố mẹ lo con nghỉ một năm sẽ lười thì nên làm gì?
Đưa bố mẹ xem kế hoạch viết theo quý, có việc làm cụ thể, có mốc đăng ký dự thi. Mời bố mẹ kiểm tra tiến độ mỗi tháng. Sự minh bạch giúp bố mẹ yên tâm hơn mọi lời hứa.
Năm nghỉ có ảnh hưởng tới nghĩa vụ quân sự không?
Với nam công dân trong độ tuổi gọi nhập ngũ, việc không đang học có thể khiến bạn không thuộc diện tạm hoãn theo luật. Bạn đọc Luật Nghĩa vụ quân sự hiện hành và hỏi cơ quan quân sự nơi cư trú.
Nếu hết năm nghỉ mà vẫn chưa rõ hướng thì sao?
Bạn vẫn đã biết thêm những điều mình không muốn, và đó là tiến bộ. Lúc này nên chọn con đường giữ được nhiều cửa nhất, như một ngành có nền rộng, và tiếp tục tìm hiểu khi đang học.