Chuyển trường giữa năm thường làm lệch chương trình theo ba kiểu: trường mới dạy nhanh hơn, dạy chậm hơn, hoặc dùng bộ sách giáo khoa khác nên thứ tự bài không giống. Cách bù hiệu quả nhất là lập một bảng ghép chương giữa vở cũ và chương trình trường mới, đánh dấu phần thiếu, rồi bù dần trong khoảng bốn tuần trong khi vẫn học bài mới cùng lớp.
Thủ tục chuyển trường là việc của bố mẹ và nhà trường; bài này chỉ bàn phần việc học của chính bạn. Bạn sẽ biết cách hỏi giáo viên chủ nhiệm mới, mượn vở bạn cùng lớp sao cho dễ, lập bảng ghép chương, và những việc không cần làm để khỏi quá tải trong tháng đầu.
Ba kiểu lệch chương trình và cách xử lý
Trước khi bù, hãy xác định mình đang gặp kiểu lệch nào ở từng môn. Một bạn có thể gặp cả ba kiểu ở ba môn khác nhau.
| Kiểu lệch | Dấu hiệu | Rủi ro | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Trường mới đi trước | Lớp mới đang học những bài bạn chưa học | Thiếu phần kiến thức ở giữa, nghe bài mới không hiểu | Bù những bài bị bỏ qua, ưu tiên bài mà bài mới dựa vào |
| Trường mới đi sau | Lớp mới đang học lại những bài bạn đã học | Chủ quan, mất thói quen làm bài | Dùng thời gian này để làm thêm bài tập và bù môn khác |
| Khác bộ sách | Tên bài, thứ tự chương không giống vở cũ | Tưởng thiếu nhiều nhưng thật ra chỉ khác thứ tự | Ghép theo nội dung, không theo tên bài |
| Khác môn lựa chọn ở cấp ba | Trường mới không có môn bạn đang học, hoặc có môn bạn chưa học | Phải bắt đầu một môn giữa chừng | Hỏi trường mới về cách sắp xếp, làm theo hướng dẫn của trường |
Kiểu "khác bộ sách" hay làm học sinh hoảng nhất, vì nhìn mục lục thấy lạ hoàn toàn. Thật ra chương trình giáo dục phổ thông 2018 dùng chung một chương trình môn học; các bộ sách khác nhau chủ yếu ở cách trình bày và thứ tự. Phần thiếu thật thường ít hơn nhiều so với cảm giác ban đầu.
Tình huống của Phương, lớp 8, chuyển từ Lâm Đồng ra Hà Nội
Phương (tên giả định) học lớp 8 ở Lâm Đồng, chuyển ra Hà Nội vào đầu tháng mười hai vì bố đổi nơi làm việc. Tuần đầu ở trường mới, Phương thấy môn Toán lớp mới đã học xong một chương mà em chưa học, Ngữ văn thì dùng bộ sách khác nên tên bài lạ hẳn, còn Tiếng Anh lại đang ôn những gì em học từ tháng mười.
Phương mượn vở của một bạn cùng bàn, chụp lại mục lục rồi ngồi ghép với vở cũ của mình. Kết quả: Toán thiếu thật một chương, khoảng sáu bài. Ngữ văn nhìn lạ nhưng thật ra cùng các kiểu văn bản và kỹ năng, chỉ khác văn bản đọc, nên em chỉ cần đọc thêm hai văn bản lớp mới đã học. Tiếng Anh không thiếu gì.
Phương báo với cô chủ nhiệm và cô Toán rằng em thiếu chương đó. Cô Toán chỉ cho em những bài trọng tâm cần làm và hẹn kiểm tra lại sau ba tuần. Nhờ ghép trước, Phương không phải bù cả ba môn như em lo lúc đầu, mà chỉ tập trung một môn.
Lập bảng ghép chương trong tuần đầu
Bảng ghép chương là một tờ giấy chia ba cột cho mỗi môn. Mất khoảng một buổi chiều cuối tuần cho tất cả các môn, nhưng nó giúp bạn khỏi lo mơ hồ suốt cả tháng.
- Xin hoặc mượn mục lục, kế hoạch bài dạy hoặc vở ghi của một bạn học đều ở lớp mới cho từng môn.
- Kẻ ba cột: "Đã học ở trường cũ", "Lớp mới đã học", "Lớp mới sắp học".
- Đặt các bài trong vở cũ vào cột một, các bài của lớp mới vào cột hai và ba. Ghép theo nội dung, ví dụ cùng một kiểu bài toán hay cùng một kỹ năng viết, dù tên bài khác nhau.
- Bài nào có ở cột hai mà không khớp gì ở cột một, đánh dấu là phần thiếu.
- Trong phần thiếu, gạch chân những bài mà bài sắp học ở cột ba sẽ dựa vào. Đó là phần phải bù trước.
- Mang bảng tới giáo viên bộ môn, hỏi xem phần nào trọng tâm, phần nào có thể đọc lướt.
Bảng này cũng là thứ rất có ích khi bố mẹ hỏi "con có theo kịp không". Thay vì câu trả lời chung chung, bạn chỉ ra được môn nào ổn, môn nào thiếu mấy bài và đang bù tới đâu.
Bốn tuần đầu: chia giờ giữa bù bài cũ và học bài mới
Sai lầm phổ biến là dồn hết sức cho phần thiếu rồi bỏ rơi bài mới. Kế hoạch mẫu dưới đây giữ hai việc song song, và lấy tình huống của Phương làm ví dụ: thiếu một chương Toán, Ngữ văn cần đọc thêm hai văn bản.
| Tuần | Bù bài cũ | Học bài mới cùng lớp | Tự kiểm cuối tuần |
|---|---|---|---|
| 1 | Lập bảng ghép chương, hỏi thầy cô phần trọng tâm | Ghi chép đầy đủ mọi tiết, kể cả tiết chưa hiểu | Bảng ghép đã có đủ các môn |
| 2 | Toán: hai bài nền đầu tiên của chương thiếu, mỗi tối khoảng ba mươi phút | Làm bài tập về nhà như các bạn | Tự làm lại một bài nền không nhìn sách |
| 3 | Toán: các bài còn lại của chương thiếu. Ngữ văn: đọc hai văn bản lớp đã học | Đánh dấu tiết nào giờ đã hiểu nhờ phần vừa bù | Số tiết Toán theo kịp trong tuần |
| 4 | Làm bài tập tổng hợp chương thiếu, hỏi thầy cô chỗ còn vướng | Học bài mới bình thường, không còn giờ bù riêng | Đối chiếu lại bảng ghép, gạch các bài đã bù xong |
Nếu phần thiếu của bạn lớn hơn, cứ kéo dài kế hoạch thêm vài tuần thay vì tăng giờ mỗi tối. Ba mươi phút đều đặn trong sáu tuần tốt hơn hai tiếng mỗi tối trong hai tuần rồi kiệt sức.
Tuần đầu ở trường mới: ba cuộc hỏi chuyện nên có
Cuộc thứ nhất là với giáo viên chủ nhiệm. Bạn chỉ cần nói ngắn gọn: trường cũ ở đâu, dùng bộ sách nào, học tới bài nào ở các môn chính, và nhờ cô hoặc thầy giới thiệu một bạn học đều để hỏi bài. Giáo viên chủ nhiệm nắm lịch kiểm tra sắp tới và có thể báo trước với giáo viên bộ môn rằng bạn mới chuyển đến.
Cuộc thứ hai là với giáo viên của môn lệch nhiều nhất. Mang theo vở cũ để thầy cô xem nhanh bạn đã học tới đâu. Một câu hỏi rất có ích là "Trong phần em chưa học, phần nào lớp sẽ dùng lại trong mấy tuần tới?". Câu trả lời giúp bạn xếp thứ tự bù bài chính xác hơn bất kỳ bảng nào tự lập.
Cuộc thứ ba là với bố mẹ, vào cuối tuần đầu. Kể cho bố mẹ môn nào ổn, môn nào thiếu, và bạn cần gì: một góc học yên, bớt một buổi phụ việc nhà trong tháng đầu, hay chỉ là để bạn tự xoay xở vài tuần trước khi tính tới học thêm. Bố mẹ thường đang lo chuyện công việc và nhà cửa ở nơi mới, nên một bản tin rõ ràng từ bạn giúp cả nhà đỡ lo.
Mượn vở và hỏi bạn mới sao cho dễ
Ở trường mới, mượn vở là cách bù bài nhanh nhất, nhưng cũng dễ ngại. Vài điều giúp việc này nhẹ nhàng cho cả hai bên:
- Hỏi mượn ở cuối buổi học, hẹn trả vào sáng hôm sau, để bạn không thiếu vở khi học bài ở nhà.
- Nếu được phép, chụp lại những trang cần thay vì mang vở về lâu ngày.
- Hỏi bạn: "Đoạn này cô giảng thêm gì không ghi trong vở không?", vì nhiều thứ quan trọng chỉ nói miệng trên lớp.
- Cảm ơn và đề nghị giúp lại ở môn bạn đang mạnh, như cùng ôn Tiếng Anh nếu trường cũ học trước.
- Đừng mượn cùng một bạn cho mọi môn; mỗi môn hỏi một người học vững môn đó.
- Ghi lại phần chép từ vở bạn bằng màu mực khác, để sau này biết phần nào là bù.
Việc hỏi mượn vở còn là cách tự nhiên để làm quen. Nhiều bạn chuyển trường kể rằng người bạn thân đầu tiên ở lớp mới chính là người đã cho mượn vở trong tuần đầu.
Những việc không cần làm trong tháng đầu
Bù hết phần thiếu trong một tuần. Phần thiếu thường cần ba bốn tuần, vì bạn vẫn phải học bài mới cùng lớp. Bù dồn trong một tuần sẽ khiến bài mới bị bỏ dở, và bạn lại thiếu thêm.
Học lại cả những môn trường mới đang đi sau. Môn đang ôn lại những gì bạn đã học thì cứ theo lớp, làm thêm bài tập là đủ. Thời gian dư nên dùng cho môn thiếu thật.
Mua bộ sách giáo khoa của trường cũ và trường mới để học song song. Một bộ là đủ. Theo bộ sách của trường mới, dùng vở cũ để đối chiếu, không cần học hai lần cùng một nội dung.
Giấu việc mình thiếu bài. Thầy cô trường mới thường biết có học sinh chuyển đến nhưng không biết bạn thiếu cụ thể chỗ nào. Nói sớm giúp thầy cô chỉ đúng phần cần bù và thông cảm hơn ở những bài kiểm tra đầu tiên.
Tự kiểm sau bốn tuần và khi nào cần thêm hỗ trợ
Sau khoảng bốn tuần, mở lại bảng ghép chương. Với mỗi bài từng đánh dấu thiếu, tự làm một bài tập cơ bản mà không nhìn sách. Làm được là đã bù xong. Còn những bài vẫn chưa làm được, hãy đánh dấu lại và hỏi thầy cô bộ môn xem có nên làm thêm hay chờ phần ôn tập cuối kỳ.
Một phép kiểm khác là theo dõi xem bạn có hiểu bài mới trên lớp không. Nếu phần lớn tiết học bạn đã theo được, nghĩa là những bài nền mà bài mới dựa vào đã ổn, dù vẫn còn vài bài ở cột thiếu.
Việc học chỉ là một phần của chuyển trường. Nếu sau một tháng bạn vẫn rất khó hoà nhập, thường xuyên ăn trưa một mình, hay bị trêu chọc vì giọng nói hoặc vì là người mới, hãy kể với giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn học đường. Chuyển trường là thay đổi lớn, và việc cần thêm thời gian cũng như cần người giúp là bình thường. Nếu bị bắt nạt, đe doạ hay xâm hại, bạn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển trường giữa năm có bị thiếu bài nhiều không?
Tuỳ từng môn. Thường chỉ một vài môn thiếu thật vì trường mới đi trước. Các môn khác bộ sách thường chỉ khác thứ tự và cách trình bày, nên lập bảng ghép chương sẽ thấy phần thiếu ít hơn nhiều so với lo lắng ban đầu.
Khác bộ sách giáo khoa thì có phải học lại từ đầu không?
Không cần. Các bộ sách theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 cùng dựa trên một chương trình môn học. Bạn ghép theo nội dung và kỹ năng, chỉ bù phần thật sự chưa học.
Có nên đi học thêm ngay khi chuyển trường không?
Hãy lập bảng ghép chương và hỏi thầy cô bộ môn trước. Nếu chỉ thiếu vài bài, tự bù với vở bạn và hướng dẫn của thầy cô thường đủ. Học thêm chỉ cần khi phần thiếu lớn và tự bù vài tuần không tiến.
Chuyển trường ở cấp ba mà trường mới không có môn mình đang học thì sao?
Đây là chuyện trường mới phải hướng dẫn theo quy định hiện hành. Bố mẹ và bạn nên hỏi trước khi chuyển nếu được, và hỏi giáo viên chủ nhiệm ngay khi vào trường mới về cách sắp xếp môn học.
Ngại hỏi mượn vở bạn mới thì làm sao?
Bắt đầu với một bạn ngồi gần, hỏi mượn một môn thôi, hẹn trả sớm. Cũng có thể nhờ giáo viên chủ nhiệm giới thiệu một bạn học đều để giúp. Phần lớn học sinh sẵn lòng cho mượn khi được hỏi lịch sự.