Muốn mục tiêu học tập giữ được lâu, hãy viết nó bằng việc em làm, ví dụ “mỗi tối tự giải lại hai bài Toán trên lớp mà không nhìn vở”, thay cho “phải được 8 điểm Toán”. Con số điểm cho biết em muốn đến đâu, nhưng không nói tối nay phải làm gì. Việc làm thì em kiểm được ngay trong ngày: làm rồi hoặc chưa làm. Điểm sẽ đi theo sau, có khi chậm hơn mong muốn, nhưng em không còn phải sống cả tuần trong cảm giác chờ kết quả.
Phần dưới so hai kiểu mục tiêu, chỉ cách đổi một mục tiêu điểm thành ba việc làm, đưa bảng đổi mẫu cho năm môn, kể một tình huống giả định ở Đắk Lắk, và giữ lại chỗ đứng hợp lý cho điểm số. Cuối bài là những câu em tự hỏi mỗi khi thấy mình lại quay về đếm điểm.
Mục tiêu điểm và mục tiêu việc làm khác nhau ở đâu
Hai kiểu mục tiêu có thể nhắm cùng một hướng, nhưng cách chúng tác động lên một tuần học của em rất khác nhau.
| Câu hỏi | Mục tiêu điểm | Mục tiêu việc làm |
|---|---|---|
| Tối nay em biết phải làm gì không? | Không, chỉ biết điều mình mong | Có, việc đã ghi sẵn |
| Ai quyết định đạt hay không? | Đề kiểm tra, người chấm, sức khoẻ hôm đó | Phần lớn do em |
| Bao lâu mới biết mình đi đúng? | Vài tuần, khi có bài kiểm tra | Ngay trong ngày |
| Khi trượt thì cảm giác thế nào? | Thường thấy mình kém, dễ bỏ | Thấy một việc bị lỡ, mai làm lại |
| Có so với bạn được không? | Rất dễ bị so | Khó so, vì mỗi người một việc |
Cột cuối không có nghĩa mục tiêu việc làm luôn dễ chịu. Có những tối em vẫn không muốn ngồi vào bàn. Điểm khác là em biết chính xác mình đang bỏ lỡ cái gì, và cái đó đủ nhỏ để làm lại vào hôm sau.
Mục tiêu điểm cũng có ích ở một chỗ: nó nói cho em biết hướng đi. Vì vậy cách làm ở đây không phải xoá điểm khỏi đầu, mà đặt điểm ở vị trí của nó, tức là chỗ để nhìn lại, còn việc làm hằng ngày mới là chỗ để bước.
Đổi một mục tiêu điểm thành ba việc làm
Lấy mục tiêu điểm em đang có trong đầu, rồi đi qua năm bước sau. Mỗi bước chỉ cần một hai dòng viết tay.
- Viết lại mục tiêu điểm đúng như em nghĩ. Ví dụ: “Học kỳ này môn Ngữ văn được 7.” Không ngại vì nó nghe “chưa đúng chuẩn”.
- Hỏi: người đạt mức đó thường làm được gì mà em chưa làm được? Với Ngữ văn có thể là: viết mở bài không mất nhiều thời gian, có dẫn chứng trong bài nghị luận, đọc hiểu không bỏ sót ý.
- Chọn một hai điều trong số đó. Không chọn hết. Chọn cái em thấy mình hụt rõ nhất.
- Biến mỗi điều thành một việc làm có giờ, có lượng. “Mỗi tối thứ Ba và thứ Năm viết hai mở bài khác nhau cho một đề, mất không quá mười phút mỗi cái.” “Mỗi tuần chép năm dẫn chứng đời sống vào sổ tay, mỗi cái hai dòng.”
- Ghi cách em tự kiểm. “Cuối tuần đọc lại mở bài, gạch dưới câu nói thẳng vào vấn đề; nếu có thì tính là làm được.”
Kết quả là ba việc làm nhỏ, mỗi việc biết khi nào làm và làm tới đâu. Con số 7 vẫn còn đó, viết ở góc trang như một la bàn. Em không phải nhìn nó mỗi tối.
Bảng đổi mẫu cho năm môn
Bảng dưới là ví dụ để em thấy cách đổi. Đừng chép nguyên, vì việc làm phải đúng chỗ hụt của chính em.
| Mục tiêu điểm | Việc làm mỗi tuần | Cách tự kiểm |
|---|---|---|
| Toán lên 7 | Ba tối, mỗi tối tự giải lại hai bài trên lớp không nhìn vở | Đánh dấu bài giải được trọn vẹn |
| Tiếng Anh không dưới 6 | Mỗi ngày học mười từ theo chủ đề của bài, cuối tuần tự đặt câu với chúng | Đặt được câu đúng với bảy từ trở lên |
| Vật lý khá hơn kỳ trước | Sau mỗi tiết, viết lại công thức bằng lời và một ví dụ đời thường | Giải thích được cho người nhà nghe trong một phút |
| Lịch sử không bị trung bình | Mỗi bài học vẽ một đường thời gian tay gồm năm mốc | Kể lại năm mốc theo thứ tự không cần nhìn |
| Ngữ văn được 7 | Hai tối viết mở bài, một tối đọc một bài văn mẫu và gạch ý chính | Mở bài viết xong trong mười phút |
Nhìn cột giữa, em sẽ thấy đa số việc làm chỉ mất hai mươi đến ba mươi phút. Đó là chủ ý. Việc nhỏ làm đều tạo ra thay đổi rõ hơn những buổi học dồn ba tiếng trước hôm kiểm tra.
Tình huống: Huyền lớp 8 ở Đắk Lắk
Huyền (nhân vật giả định) học lớp 8 ở Đắk Lắk. Đầu năm, Huyền tự nhủ “năm nay môn nào cũng phải từ 8 trở lên”. Đến bài kiểm tra Toán đầu tiên, Huyền được 6,5. Tối đó Huyền khóc, mấy ngày sau không mở vở Toán, vì nghĩ mục tiêu đã hỏng rồi.
Cô chủ nhiệm nói chuyện với cả lớp về cách viết mục tiêu bằng việc làm. Huyền thử lại với môn Toán. Bước hai, Huyền nhận ra các bạn làm Toán tốt trong lớp thường làm thêm bài trong sách bài tập ngay hôm có tiết, còn Huyền để dồn tới cuối tuần. Việc làm mới của Huyền là: “Hôm nào có tiết Toán thì tối đó làm hai bài trong sách bài tập, đúng phần vừa học.” Cách tự kiểm là đánh dấu vào góc sách những bài làm xong.
Ba tuần đầu Huyền làm được khoảng hai phần ba số buổi. Huyền không tự trách những buổi lỡ, chỉ ghi lý do bên cạnh: “đi đám cưới”, “mất điện”. Đến bài kiểm tra tiếp theo, điểm của Huyền nhích lên một chút, nhưng điều Huyền thấy rõ hơn là không còn sợ mở vở Toán. Huyền giữ con số 8 ở góc trang, như một nơi muốn tới, chứ không còn là cái thước để tự đánh giá mỗi ngày.
Cách tự kiểm mục tiêu việc làm mỗi tối
Tự kiểm mất chưa tới ba phút. Làm vào cuối buổi học, trước khi cất sách. Có thể dùng một ô vuông nhỏ trên trang mục tiêu cho mỗi ngày.
- Hôm nay có việc nào trong danh sách không? Nếu không có thì để trống, không phải lỗi.
- Nếu có, em đã làm chưa, làm đủ lượng hay một phần? Đánh dấu đầy, nửa hoặc trống.
- Nếu bỏ, lý do là gì trong một cụm từ: mệt, quên, có việc nhà, không hiểu bài. Ghi đúng sự thật.
- Có điều gì làm em bất ngờ không, ví dụ bài hôm nay dễ hơn mình tưởng, hay một chỗ vẫn chưa hiểu.
- Việc làm ngày mai có cần đổi gì không? Chỉ đổi khi cùng một lý do lặp lại ba lần.
Sau hai tuần, đọc lại cột lý do. Nếu “quên” xuất hiện nhiều, việc làm chưa gắn với giờ cố định. Nếu “mệt” xuất hiện nhiều, có thể lượng đang quá sức hoặc giờ học quá muộn. Nếu “không hiểu bài” xuất hiện nhiều, em cần mang câu hỏi lên lớp chứ không phải học thêm giờ.
Việc làm kiểu nào thì chưa đủ tốt
Việc đo bằng giờ ngồi. “Học Toán hai tiếng mỗi tối” nghe cụ thể nhưng không nói em làm gì trong hai tiếng đó. Rất dễ ngồi đủ giờ mà phần lớn thời gian là chép lại vở hoặc lướt điện thoại. Đo bằng đầu ra thì chắc hơn: số bài tự giải, số từ đặt được câu, số mở bài viết xong.
Việc quá to để làm trong một buổi. “Ôn hết chương Ba” không phải việc của một tối. Chia nó thành từng bài, từng dạng, sao cho mỗi việc làm xong trong khoảng ba mươi phút.
Việc phụ thuộc người khác. “Được cô chữa bài mỗi tuần” không nằm trong tay em. Đổi thành phần của em: “Mỗi tuần mang một câu đã làm lên hỏi cô.”
Việc chỉ để trông có vẻ chăm. Chép đề cương thật đẹp, tô màu vở ghi tốn nhiều thời gian mà ít giúp em nhớ. Việc tốt là việc buộc em phải tự nhớ ra, tự giải, tự nói lại.
Điểm số vẫn có chỗ của nó
Bỏ hẳn điểm số cũng không đúng. Điểm là thông tin, cho em và thầy cô biết phần nào còn hụt. Một bài kiểm tra điểm thấp có thể chỉ ra dạng bài em chưa nắm, và đó là chất liệu tốt để chọn việc làm cho tuần sau.
Cách dùng điểm lành mạnh là đọc nó như đọc nhiệt kế: xem con số, rồi hỏi “vì sao”, rồi quay về việc làm. Cách dùng không lành mạnh là để con số quyết định em là người thế nào. Điểm thấp không có nghĩa em kém, điểm cao không có nghĩa em xong việc học.
Khi xem lại bài kiểm tra, dành nhiều thời gian cho phần sai hơn phần điểm. Ghi lại một hai câu sai và lý do, đưa vào việc làm tuần tới nếu cần. Cứ như vậy, mỗi bài kiểm tra trở thành một lần soi đường, không còn là một bản án.
Với bố mẹ, em có thể chia sẻ cả hai: điểm và việc em đang làm. Câu như “bài này con được 6, con sai hai câu về đồ thị, tuần này con luyện thêm phần đó” cho bố mẹ thấy em đang chủ động, thường giúp cuộc nói chuyện nhẹ nhàng hơn.
Câu em tự hỏi khi thấy mình lại chạy theo điểm
Ai cũng có lúc quay lại đếm điểm, nhất là gần kỳ kiểm tra hoặc khi nghe bạn bè khoe. Những câu dưới đây giúp em kéo mình về việc làm:
- Tuần này mình đã làm những việc đã ghi chưa, hay chỉ đang lo về con số?
- Con số mình đang nghĩ tới có giúp mình biết tối nay làm gì không?
- Mình đang so với chính mình hồi đầu kỳ hay so với bạn ngồi cạnh?
- Nếu điểm lần tới không như mong muốn, việc làm nào mình vẫn sẽ giữ?
- Có câu nào trong bài kiểm tra vừa rồi mình có thể học được điều gì không?
Không cần trả lời đẹp. Chỉ cần trả lời thật một câu là em đã đổi được hướng nhìn từ kết quả sang việc làm. Lặp lại vài lần, cách nghĩ này dần thành nếp, và kỳ kiểm tra bớt nặng nề hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu việc làm có làm em lười vì không có con số để phấn đấu không?
Thường là ngược lại. Mục tiêu việc làm cho em việc cụ thể mỗi tối, nên khó trốn hơn một con số xa xôi. Con số vẫn có thể ghi ở góc trang để biết hướng, chỉ không dùng nó để chấm mình mỗi ngày.
Làm đủ việc mà điểm vẫn không lên thì sao?
Xem lại việc làm có đúng chỗ hụt không. Đọc lại bài kiểm tra, tìm câu sai thuộc dạng nào. Có thể em đang luyện phần đã biết. Đổi việc làm sang đúng dạng bài sai nhiều nhất, và nhớ rằng điểm thường đi chậm hơn sự tiến bộ vài tuần.
Mỗi môn nên có bao nhiêu việc làm?
Chỉ những môn em đang muốn thay đổi mới cần việc làm riêng, mỗi môn một hai việc là đủ. Các môn còn lại cứ theo nhịp bài tập của lớp. Quá nhiều việc làm cùng lúc sẽ khiến danh sách trở thành gánh nặng.
Học sinh lớp 8 có tự viết được mục tiêu việc làm không?
Được. Lớp 8 đủ lớn để nhìn bài kiểm tra và hỏi mình hụt ở đâu. Lần đầu có thể nhờ anh chị, bố mẹ hoặc thầy cô ngồi cùng mười lăm phút, sau đó em tự làm cho các lần sau.
Có nên thưởng cho bản thân khi giữ được việc làm cả tuần không?
Có thể, miễn phần thưởng nhỏ và không biến thành lý do chính để học. Một buổi chiều chơi thể thao, một cuốn truyện em thích là đủ. Cảm giác tự làm được việc mình đã hứa thường là phần thưởng bền hơn.