Trong ba tháng đầu lớp 10, mục tiêu hợp lý nhất là làm quen: làm quen với nhịp học nhiều môn hơn, cách thầy cô cấp ba giảng bài, giờ giấc đi lại mới và một nhóm bạn mới, trước khi đặt các mục tiêu lớn về kết quả. Nhiều bạn bước vào lớp 10 với quyết tâm rất cao rồi hụt hơi sau vài tuần, vì mọi thứ đều mới cùng lúc. Cho mình ba tháng để đứng vững, em sẽ đặt được mục tiêu học kỳ II sát với sức mình hơn nhiều.
Bài này nói về những gì thay đổi khi lên cấp ba, ba mục tiêu làm quen nên có từ tháng Chín tới tháng Mười Một, danh sách việc nhỏ cho tuần đầu, một tình huống giả định ở Quảng Ninh, cách tự kiểm vào cuối tháng Mười Một và những chỗ học sinh lớp 10 hay vấp. Chuyện chọn môn học, tổ hợp môn có hướng dẫn riêng và không bàn ở đây.
Vì sao ba tháng đầu nên đặt mục tiêu làm quen
Lên lớp 10, gần như mọi thứ đổi cùng lúc: trường mới, bạn mới, thầy cô mới, có khi cả quãng đường đi học mới. Mỗi thay đổi đều lấy một phần sức. Nếu em đặt thêm mục tiêu kết quả cao ngay tuần đầu, em đang chồng thêm áp lực lên một nền chưa vững.
Mục tiêu làm quen nghe có vẻ nhẹ, nhưng nó có sản phẩm rõ ràng. Cuối ba tháng, em biết mình cần bao lâu cho bài tập mỗi môn, biết thầy cô nào thích học sinh hỏi trong giờ, thầy cô nào thích hỏi sau giờ, biết giờ nào mình học tỉnh nhất, và có ít nhất một hai người bạn để hỏi bài. Những điều này là nền cho mọi mục tiêu sau đó.
Thêm nữa, kết quả của ba tháng đầu thường chưa nói lên nhiều. Có bạn khởi đầu chậm vì đi xa, vì chưa quen cách kiểm tra mới, rồi tăng tốc ở học kỳ II. Nếu em lấy điểm ba tháng đầu để kết luận về bản thân, rất dễ kết luận sai.
Vì vậy, hãy coi tháng Chín tới tháng Mười Một là giai đoạn thu thập thông tin về chính mình ở môi trường mới, và đặt mục tiêu theo hướng đó.
Những gì thay đổi khi lên cấp ba
Bảng dưới không áp dụng giống nhau cho mọi trường, nhưng là những thay đổi nhiều học sinh lớp 10 kể lại.
| Mảng | Ở cấp hai | Ở cấp ba | Điều em cần làm quen |
|---|---|---|---|
| Lượng bài | Bài tập ít, thầy cô giao rõ từng bài | Nhiều môn hơn, có môn chỉ dặn tự ôn | Tự ghi và tự xếp việc cho từng tối |
| Cách giảng | Giảng chậm, nhắc lại nhiều | Nhanh hơn, ít nhắc lại | Chuẩn bị bài trước, ghi câu hỏi ngay trong giờ |
| Liên lạc với thầy cô | Thầy cô theo sát từng em | Học sinh chủ động tìm thầy cô hỏi | Biết khi nào, ở đâu có thể hỏi |
| Bạn bè | Quen nhau từ lâu | Bạn mới từ nhiều trường | Tìm một hai bạn để học cùng |
| Đi lại | Trường thường gần nhà | Có thể xa hơn, đi xe buýt hoặc xe đạp lâu hơn | Tính giờ đi và giờ nghỉ vào lịch |
Đọc từng dòng và đánh dấu dòng nào em đang thấy khó nhất. Một hai dòng đó sẽ là chỗ em đặt mục tiêu làm quen, thay vì cố làm quen với tất cả cùng một lúc.
Ba mục tiêu làm quen cho tháng Chín đến tháng Mười Một
Biết mình cần bao lâu cho mỗi môn. Trong bốn tuần đầu, mỗi tối ghi lại em làm bài môn nào, mất bao lâu. Cuối tháng, em sẽ thấy môn nào ngốn nhiều giờ nhất, và lập được lịch tự học sát thật thay vì đoán.
Có một thói quen chuẩn bị bài cố định. Chọn một hai môn em thấy khó theo nhất trên lớp, đọc trước bài mới mười lăm phút vào tối hôm trước. Mục tiêu không phải hiểu hết, chỉ là khi vào lớp em đã biết bài nói về cái gì và chỗ nào mình chưa hiểu.
Có ít nhất hai người để hỏi. Một bạn cùng lớp để hỏi bài tập, một thầy cô em thấy dễ hỏi. Hãy chủ động: rủ một bạn ở lại mười phút sau giờ để so bài, hỏi thầy cô một câu cụ thể sau tiết học. Hai người này sẽ đỡ em rất nhiều trong cả năm.
Đo bằng việc, không bằng điểm. Cả ba mục tiêu trên đều đo được bằng việc em làm: có ghi thời gian không, có đọc trước không, có hỏi được không. Điểm số trong giai đoạn này chỉ để tham khảo.
Tuần đầu tiên: danh sách việc nhỏ
Tuần đầu ở trường mới thường rối nhất. Danh sách dưới đây giúp em không bỏ sót những việc nhỏ nhưng ảnh hưởng tới cả học kỳ:
- Chép thời khoá biểu vào hai nơi: vở và một tờ dán ở góc học tập.
- Ghi tên thầy cô từng môn và cách thầy cô muốn học sinh liên lạc khi cần, theo đúng hướng dẫn của lớp.
- Chuẩn bị mỗi môn một quyển vở riêng hoặc một phần riêng trong sổ, ghi rõ tên môn ở bìa.
- Đi thử đường tới trường vào giờ thật, tính thêm thời gian dự phòng cho ngày mưa.
- Hỏi lớp trưởng hoặc giáo viên chủ nhiệm cách lớp nhận thông báo chung.
- Tìm chỗ ngồi giúp em nghe rõ và nhìn rõ bảng; nếu không thấy rõ, nói với giáo viên chủ nhiệm sớm.
- Ngủ đúng giờ từ tối đầu tiên, vì giờ đi học mới có thể sớm hơn hồi cấp hai.
Mỗi việc chỉ mất vài phút, nhưng làm xong trong tuần đầu thì em có nền nếp ngay từ đầu, không phải chạy theo trong những tuần sau.
Tình huống: Tâm lớp 10 ở Quảng Ninh
Tâm (nhân vật giả định) vừa vào lớp 10 ở Quảng Ninh. Trường mới cách nhà gần mười cây số, Tâm đi xe buýt, mỗi chiều mất gần một tiếng. Cả lớp không có ai học cùng trường cấp hai với Tâm. Tuần đầu, Tâm định ngay học kỳ I phải đứng đầu môn Hoá như hồi lớp 9.
Hết tháng Chín, Tâm thấy mình mệt rã rời. Bài tập Hoá nhiều hơn hẳn, cô giảng nhanh, Tâm không dám hỏi vì chưa quen ai. Giáo viên chủ nhiệm gặp riêng và gợi ý Tâm thử đặt mục tiêu làm quen thay vì mục tiêu đứng đầu.
Tâm viết lại ba mục tiêu cho tháng Mười và Mười Một: ghi thời gian làm bài mỗi môn trong bốn tuần, đọc trước bài Hoá mỗi tối trước hôm có tiết, và mỗi tuần hỏi cô Hoá một câu sau giờ. Tâm còn tận dụng giờ ngồi xe buýt để đọc lại vở ghi môn Lịch sử. Cuối tháng Mười Một, Tâm biết mình cần khoảng bốn mươi phút cho bài Hoá mỗi tối, đã quen một bạn cùng bàn để so bài, và thấy giờ Hoá trên lớp dễ theo hơn. Mục tiêu học kỳ II, Tâm đặt dựa trên những gì đã biết về mình sau ba tháng.
Tự kiểm cuối tháng Mười Một
Cuối tháng Mười Một, dành nửa tiếng ngồi với sổ ghi chép của mình. Đi lần lượt các bước:
- Đọc lại ba mục tiêu làm quen đã đặt từ tháng Chín.
- Với mục tiêu thời gian: tính trung bình mỗi môn cần bao lâu mỗi tối. Viết con số đó cạnh tên môn.
- Với mục tiêu chuẩn bị bài: đếm số lần đã đọc trước, ghi lại môn nào việc đọc trước giúp nhiều nhất.
- Với mục tiêu người để hỏi: viết tên người em đã hỏi được, và môn nào em vẫn chưa có ai để hỏi.
- Ghi ba điều em đã biết thêm về bản thân ở môi trường mới, ví dụ học tỉnh nhất lúc nào, môn nào cần nhiều thời gian hơn em tưởng.
- Từ đó, phác thảo mục tiêu cho học kỳ II: một mục tiêu môn học, một mục tiêu cách học, một mục tiêu cho bản thân.
Kết quả của bước sáu thường sát sức em hơn nhiều so với mục tiêu viết vội vào tuần đầu lớp 10, vì nó dựa trên ba tháng sống thật ở trường mới.
Chỗ hay sai của học sinh lớp 10
Mang nguyên cách học cấp hai lên. Chờ thầy cô nhắc mới làm bài, chỉ học khi sắp kiểm tra. Cách này chạy được ở cấp hai nhưng thường hụt ở cấp ba vì lượng bài nhiều hơn. Thay bằng lịch tự học tuần cố định.
Ngại hỏi vì sợ bị coi là kém. Ở trường mới, ai cũng đang làm quen. Hỏi một câu cụ thể không làm em trông kém đi; im lặng vài tuần mới làm chỗ chưa hiểu lớn dần.
Đăng ký quá nhiều hoạt động ngay tháng đầu. Câu lạc bộ, đội, nhóm đều hấp dẫn. Chọn một, thử một học kỳ, rồi mới thêm.
So mình với bạn từ trường cấp hai khác. Bạn ấy có thể đã học trước phần này, hoặc ở gần trường hơn. Mốc so đúng là em của tháng trước.
Kết luận quá sớm về bản thân. Một bài kiểm tra đầu kỳ không như ý chưa nói rằng em không hợp với cấp ba. Hãy đợi tới cuối tháng Mười Một, khi em đã quen nhịp, rồi mới nhìn lại.
Sau ba tháng: chuyển sang mục tiêu học kỳ II
Khi đã có những gì thu được qua ba tháng, việc đặt mục tiêu học kỳ II trở nên khác hẳn. Em không còn đoán “chắc mình cần học Toán nhiều hơn”, mà biết rằng bài Toán mỗi tối mất bao lâu, dạng bài nào trên lớp em theo kịp, dạng nào chưa. Mục tiêu đặt trên dữ liệu thật thì ít bị vỡ.
Một cách chuyển đơn giản: giữ lại mục tiêu làm quen nào đã thành thói quen và không cần ghi nữa, ví dụ đọc trước bài Hoá. Thói quen đó cứ chạy, không chiếm một ô trong danh sách. Ô trống dành cho mục tiêu mới, có thể là một môn em muốn chắc hơn hay một cách học em muốn thử.
Đừng vội đổi tất cả. Nếu ba tháng đầu cho thấy em vẫn còn mệt vì quãng đường đi học, mục tiêu cho bản thân ở học kỳ II có thể vẫn là giữ sức: ngủ đủ, tận dụng giờ trên xe cho việc nhẹ. Đó vẫn là một mục tiêu đúng.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 10 có nên đặt mục tiêu điểm số ngay từ đầu năm không?
Có thể ghi một con số làm hướng, nhưng trong ba tháng đầu nên ưu tiên mục tiêu làm quen. Khi đã biết mình cần bao lâu cho mỗi môn và có người để hỏi, mục tiêu điểm đặt ra ở học kỳ II sẽ sát sức hơn.
Mất bao lâu để quen với nhịp học cấp ba?
Mỗi bạn một khác, phần lớn cần từ hai đến ba tháng. Bạn đi học xa, chuyển từ tỉnh khác tới hay không có bạn cũ cùng lớp có thể cần lâu hơn một chút, điều đó hoàn toàn bình thường.
Làm sao để kết bạn khi cả lớp đều là người lạ?
Bắt đầu bằng việc học: rủ bạn ngồi cạnh so bài, hỏi một câu về bài tập, tham gia một nhóm nhỏ trong giờ thảo luận. Tình bạn ở cấp ba thường bắt đầu từ những lần làm việc cùng nhau như vậy.
Nếu sau ba tháng vẫn thấy rất khó theo kịp thì sao?
Ghi lại cụ thể môn nào, phần nào khó, rồi nói với giáo viên bộ môn hoặc giáo viên chủ nhiệm. Nếu em thấy lo lắng kéo dài, mất ngủ hoặc không muốn đến trường, hãy tìm gặp chuyên viên tư vấn học đường để được lắng nghe.
Có nên tham gia câu lạc bộ ngay học kỳ I lớp 10 không?
Nên thử một câu lạc bộ nếu em thích, vì đó cũng là cách làm quen bạn mới. Chỉ nên chọn một trong học kỳ đầu để không mất cân bằng với việc học khi em còn đang làm quen nhịp mới.