Học sinh có thể tự khởi xướng một hoạt động cộng đồng ở khu phố hay thôn xóm nếu chọn một việc nhỏ người xung quanh thật sự cần, nói chuyện trước với tổ trưởng dân phố, trưởng thôn hoặc chi đoàn, và cam kết một nhịp vừa sức như mỗi tuần một buổi. Việc nhỏ làm đều trong nhiều tháng giúp được nhiều hơn một ngày làm rầm rộ rồi thôi.
Khác với đi theo một đoàn tình nguyện đã có sẵn kế hoạch, tự khởi xướng nghĩa là em phải tự tìm việc, tự rủ người, tự giữ nhịp. Bài này đi qua cách tìm việc thật, cách đề xuất, cách giữ hoạt động không tắt sau vài tuần, những việc không nên tự làm, và cách kết thúc hoặc bàn giao khi em lên lớp cuối cấp.
Tìm việc thật thay vì việc "trông có vẻ ý nghĩa"
Nhiều nhóm học sinh bắt đầu bằng câu hỏi "mình làm gì cho ý nghĩa" rồi chọn những việc như quyên góp áo ấm, tặng quà, dọn rác một buổi sáng Chủ nhật. Những việc đó không sai, nhưng thường được chọn vì dễ nghĩ ra chứ không vì khu phố đang cần. Câu hỏi tốt hơn là: ở chỗ em sống, ai đang gặp một bất tiện nhỏ lặp đi lặp lại mà một nhóm học sinh giúp được?
Để trả lời, em đi một vòng quanh khu phố hay thôn xóm vào hai thời điểm khác nhau trong ngày, ghi lại những gì thấy. Hỏi bà, mẹ, cô bán tạp hoá đầu ngõ: "Ở đây có việc gì cô thấy cần người làm mà chưa ai làm không?" Câu trả lời thường rất cụ thể: các em nhỏ chiều nào cũng chơi ngoài đường vì không có chỗ đọc sách; mấy cụ già không biết dùng điện thoại để gọi video cho con cháu ở xa; con mương đầu xóm hay bị rác chặn sau mỗi trận mưa.
Ví dụ giả định: Bảo, học sinh lớp 10 ở Thanh Hoá, nghe bà kể mấy cụ trong xóm muốn xem con cháu gọi về mà không biết bấm. Bảo rủ hai bạn cùng xóm, mỗi chiều thứ Bảy ngồi ở nhà văn hoá thôn một tiếng để chỉ các cụ cách nghe gọi video. Việc không tốn tiền, không cần xin phép nhiều nơi, và người được giúp nói lời cảm ơn ngay tại chỗ.
Một mẹo nhỏ khi chọn: việc tốt cho nhóm học sinh thường là việc cần thời gian và sự kiên nhẫn hơn là cần tiền. Người lớn trong khu phố bận đi làm, còn em có vài giờ chiều cuối tuần. Đó chính là thứ em mang tới được, và là thứ nhiều người đang thiếu.
Một số việc học sinh làm được và chỗ cần lưu ý
Bảng dưới gợi ý những việc vừa sức học sinh trung học, đi kèm điều cần lưu ý cho từng việc. Chọn một việc là đủ cho năm học đầu tiên.
| Việc | Nhịp gợi ý | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Góc đọc sách cho em nhỏ ở nhà văn hoá | Mỗi tuần một buổi chiều | Xin chỗ với người quản lý, có người lớn biết lịch |
| Chỉ người già dùng điện thoại | Mỗi tuần một tiếng | Không cầm giữ mật khẩu, tài khoản ngân hàng của ai |
| Kèm bài cho em nhỏ hàng xóm | Hai buổi mỗi tuần | Học ở nơi có người lớn, không học riêng trong phòng kín |
| Dọn rác ở một đoạn mương, bãi đất | Hai tuần một lần | Đeo găng, ủng; không xuống nước sâu, không đụng vật sắc |
| Chăm bồn cây ở đầu ngõ | Mỗi tuần một lần | Hỏi nhà nào giữ nước, ai chịu trách nhiệm khi đi vắng |
| Phụ giúp ngày hội của khu phố, thôn | Theo dịp | Nhận việc có người lớn phụ trách, không tự lo tiền quỹ |
Việc nào cần cầm tiền chung hay giữ thông tin riêng của người khác thì để người lớn làm. Học sinh chỉ nên nhận phần công sức và thời gian, như vậy vừa an toàn cho em vừa tránh hiểu lầm về sau.
Đề xuất với tổ dân phố, trưởng thôn hay chi đoàn
Một hoạt động ở khu dân cư nên có người lớn ở địa phương biết và ủng hộ. Việc đề xuất không cần giấy tờ phức tạp, chỉ cần rõ ràng và lễ phép.
- Viết ra một trang ngắn: nhóm gồm những ai, học lớp mấy, muốn làm việc gì, ở đâu, vào lúc nào, trong bao lâu.
- Nói chuyện với bố mẹ trước, nhờ bố mẹ đi cùng nếu em ngại đến gặp người lớn một mình.
- Gặp tổ trưởng dân phố, trưởng thôn hoặc bí thư chi đoàn khu dân cư, trình bày trong năm phút và hỏi ý kiến.
- Hỏi rõ: có chỗ nào dùng được, có cần báo với ai khác, có người lớn nào sẵn lòng có mặt cùng nhóm.
- Đề nghị làm thử một tháng rồi báo lại kết quả, thay vì xin làm ngay cả năm.
- Cảm ơn và hẹn ngày bắt đầu cụ thể.
Câu mở đầu mẫu: "Cháu chào bác, cháu là Bảo nhà bà Hoa ở cuối xóm. Cháu với hai bạn muốn chiều thứ Bảy ngồi ở nhà văn hoá chỉ các cụ gọi video cho con cháu, bác xem có được không ạ?" Người lớn ở địa phương thường rất sẵn lòng khi thấy các em đến hỏi đàng hoàng.
Giữ nhịp để hoạt động không tắt sau ba tuần
Chọn giờ cố định. Cùng một giờ, cùng một chỗ, mỗi tuần. Người được giúp nhớ lịch thì sẽ đến; lịch đổi liên tục thì sau vài lần họ thôi.
Luôn có người thay. Nhóm ba bạn thì mỗi buổi chỉ cần hai bạn có mặt. Ai bận thì báo trước trong nhóm để người khác thay, không để buổi nào trống.
Giảm khi mùa thi tới. Báo trước với người phụ trách địa phương: trong ba tuần thi học kỳ, nhóm nghỉ hoặc chỉ làm nửa buổi. Nói trước thì không ai trách.
Ghi lại mỗi buổi. Một dòng ngắn: hôm nay bao nhiêu người đến, làm được gì, có chuyện gì cần sửa. Đọc lại sau hai tháng em sẽ thấy hoạt động đã thay đổi ra sao.
Mời thêm người mới. Rủ em lớp dưới cùng xóm đi theo vài buổi. Khi em lên lớp 12, chính các em ấy sẽ giữ hoạt động tiếp.
Những việc không nên tự làm
Nhiệt tình là tốt, nhưng có những việc vượt quá sức và vượt quá vai của học sinh. Gặp các tình huống dưới đây, em dừng lại và báo người lớn.
- Tự đứng ra quyên góp tiền và giữ tiền quỹ chung.
- Đến nhà người lạ một mình, dù với lý do giúp đỡ.
- Tự sửa điện, leo mái, xuống nước sâu, đi gần đường lớn để dọn dẹp.
- Đăng ảnh người già, em nhỏ, hoàn cảnh khó khăn lên mạng khi chưa được họ hoặc gia đình đồng ý.
- Hứa hẹn với ai đó điều em không chắc làm được, như xin học bổng, xin việc, xin trợ cấp.
- Tự xử lý khi thấy một em nhỏ có dấu hiệu bị đánh đập hay bị xâm hại — việc đó cần báo ngay người lớn tin cậy và gọi tổng đài 111.
Những giới hạn này không làm hoạt động của em nhỏ đi. Chúng giúp em làm lâu dài mà không gặp rắc rối, và giúp người được giúp tin tưởng nhóm của em hơn.
Tháng đầu tiên: tự kiểm từng tuần
Tháng đầu là lúc hoạt động dễ tắt nhất, vì cái hào hứng ban đầu đã qua mà nề nếp chưa thành. Mỗi cuối tuần, nhóm ngồi năm phút nhìn lại theo bảng dưới. Mục đích không phải chấm điểm nhóm, mà để biết tuần sau cần chỉnh gì.
| Tuần | Câu nhóm tự hỏi | Nếu câu trả lời là không |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Có ai đến không? Người lớn ở địa phương có biết lịch không? | Nhờ tổ trưởng hoặc trưởng thôn báo giúp trong buổi họp tổ, nhờ bà, mẹ rủ hàng xóm |
| Tuần 2 | Giờ giấc có hợp với người được giúp không? | Hỏi thẳng họ muốn giờ nào, đổi một lần rồi giữ cố định |
| Tuần 3 | Mỗi bạn trong nhóm có còn muốn đi không? | Nói chuyện riêng, giảm nhịp xuống hai tuần một lần thay vì bỏ hẳn |
| Tuần 4 | Việc làm có đúng cái người ta cần không? | Hỏi lại người được giúp, sửa cách làm trước khi mở rộng |
Ví dụ giả định khác: Hằng, lớp 9 ở Đắk Lắk, mở góc đọc sách cho em nhỏ ở nhà văn hoá buôn. Tuần đầu chỉ có hai em đến. Tới tuần thứ ba, Hằng nhận ra các em nhỏ thích được đọc to cho nghe hơn là tự đọc, nên đổi sang mỗi buổi đọc to một truyện ngắn rồi cho các em vẽ lại. Số em đến tăng dần, không phải vì sách nhiều hơn mà vì cách làm hợp hơn.
Ghi lại cả những tuần không như ý. Một hoạt động thật hiếm khi đi lên đều; có tuần mưa to không ai đến, có tuần nhóm chỉ còn một người. Biết những tuần như vậy là bình thường giúp em không nản sớm.
Kết thúc hoặc bàn giao khi em lên lớp cuối cấp
Lớp 9 và lớp 12 là hai năm bài vở dày, nhiều bạn phải tạm dừng hoạt động. Điều đó hoàn toàn bình thường. Điều cần tránh là bỏ ngang không báo, khiến các cụ hay các em nhỏ chiều thứ Bảy đến mà không gặp ai. Ít nhất một tháng trước khi dừng, em báo với người phụ trách địa phương và những người hay đến.
Nếu có em lớp dưới muốn làm tiếp, hãy đưa các em đi cùng vài buổi, giới thiệu với người lớn ở địa phương, đưa lại sổ ghi chép và dặn những chuyện đã học được: cụ nào nghe kém cần nói to, em nhỏ nào hay về muộn cần nhắn mẹ. Bàn giao như vậy giúp việc em làm không mất đi khi em rời đi.
Còn nếu không ai làm tiếp, một buổi cuối nói lời tạm biệt cũng là cách kết thúc đẹp. Sau cùng, em tự viết một đoạn: em đã làm gì, trong bao lâu, làm cùng ai, điều em không ngờ tới là gì. Đoạn viết này giúp em hiểu mình hơn, và sau này khi kể về bản thân, em có một câu chuyện thật để kể.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 8 có tự tổ chức hoạt động cộng đồng được không?
Được, nếu việc nhỏ, làm gần nhà và có người lớn biết. Học sinh lớp 8 nên làm cùng ít nhất một bạn khác và nhờ bố mẹ hoặc anh chị trong chi đoàn khu dân cư đỡ phần liên hệ với người lớn ở địa phương.
Có cần xin giấy phép để làm hoạt động ở khu phố không?
Với những việc nhỏ như góc đọc sách, chỉ người già dùng điện thoại hay dọn một đoạn mương, thường chỉ cần tổ trưởng dân phố hoặc trưởng thôn đồng ý. Việc nào có tụ tập đông người hay dùng không gian công cộng lâu dài thì người lớn ở địa phương sẽ chỉ cần báo thêm với ai.
Nếu không ai trong xóm hưởng ứng thì sao?
Hãy làm thử thật nhỏ trong vài buổi và mời từng người một. Hoạt động mới thường cần ba đến bốn tuần để mọi người biết và tin. Nếu sau một tháng vẫn không ai đến, em hỏi lại người được giúp xem giờ giấc hay cách làm có chỗ nào chưa hợp.
Hoạt động cộng đồng có được tính vào rèn luyện ở trường không?
Tuỳ quy định của từng trường và đoàn trường. Em có thể hỏi giáo viên chủ nhiệm hoặc anh chị phụ trách đoàn. Dù có được tính hay không, em vẫn nên tự ghi lại những gì đã làm để dùng khi cần kể về bản thân.
Làm sao để bố mẹ yên tâm khi em đi làm việc cộng đồng?
Cho bố mẹ biết rõ địa điểm, giờ đi giờ về, đi cùng ai và người lớn nào ở đó. Mời bố mẹ đến xem một buổi cũng là cách tốt để bố mẹ hiểu việc em làm và bớt lo.