Góp ý bài của bạn không mất lòng khi bạn làm ba việc: nói trước một điểm cụ thể đã làm tốt, chỉ ra một hai chỗ cần sửa dựa trên yêu cầu của đề chứ không dựa trên sở thích của mình, và gợi ý một cách sửa. Khi nhận góp ý, việc đầu tiên là nghe hết và hỏi lại cho rõ, chưa vội giải thích hay phản bác.
Nhiều lớp học có hoạt động đổi bài, chấm chéo, nhận xét bài thuyết trình của nhóm khác. Đó là lúc học sinh hay rơi vào hai kiểu: khen cho qua để khỏi mất lòng, hoặc chê thẳng làm bạn kia tổn thương. Cả hai đều không giúp ai. Bài này đưa ra khung góp ý, câu mẫu, cách nhận góp ý và cách quyết định góp ý nào nên làm theo.
Tình huống: Hà lớp 12 ở TP Hồ Chí Minh và buổi đổi bài nghị luận
Hà học lớp 12 ở TP Hồ Chí Minh. Cô giáo cho cả lớp viết bài nghị luận xã hội rồi đổi bài cho bạn cùng bàn góp ý trước khi nộp. Hà nhận bài của Trâm, đọc thấy bố cục lỏng, dẫn chứng chung chung. Hà ngại nên viết “bài viết khá hay, cần cố gắng thêm” rồi trả lại. Trâm thì góp ý bài của Hà rất thẳng: “mở bài dài quá, đọc chán”. Hà khó chịu cả buổi, không sửa gì.
Cuối buổi, cô cho xem hai cách góp ý khác. Một bạn khác viết cho Trâm: “Đoạn hai có ý hay về việc tự học. Đề yêu cầu dẫn chứng thực tế, đoạn ba mới nêu chung chung, Trâm thử thêm một ví dụ cụ thể của học sinh. Bố cục: đoạn ba và bốn đang cùng ý, có thể gộp.” Trâm đọc, thấy rõ phải sửa gì, sửa trong mười phút.
Hà nhận ra lời của Trâm về mở bài thật ra đúng, chỉ là cách nói khiến Hà không muốn nghe. Hà cắt mở bài từ năm câu còn hai câu. Bài nộp gọn hơn hẳn. Lần đổi bài sau, Hà viết cho Trâm ba dòng theo đúng cách cô hướng dẫn. Bài học của Hà có hai vế: góp ý mơ hồ thì vô dụng, góp ý thẳng mà không chỉ cách thì dễ bị gạt đi dù đúng.
Khung góp ý ba bước
Dùng được cho bài viết, bài thuyết trình, sản phẩm dự án. Mỗi bước một hai câu là đủ.
| Bước | Nói gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Một: điểm làm tốt cụ thể | Chỉ ra một chỗ thật sự tốt, kèm vị trí | “Ví dụ về bạn tự học ở đoạn hai rất rõ.” |
| Hai: một hai chỗ cần sửa, theo đề | So với yêu cầu của đề hoặc tiêu chí thầy cô đưa | “Đề yêu cầu nêu giải pháp, bài mới có phần thực trạng.” |
| Ba: gợi ý cách sửa | Một hướng cụ thể, không viết hộ | “Bạn thử thêm một đoạn ngắn về việc học sinh có thể làm gì.” |
Điểm làm tốt phải cụ thể và thật. “Bài hay” không phải là điểm làm tốt, vì nó không cho bạn kia biết nên giữ chỗ nào. Nếu tìm mãi không ra chỗ tốt, hãy khen một nỗ lực có thật: “Bạn đã có đủ ba phần mở, thân, kết.” Và chỉ nêu một hai chỗ cần sửa quan trọng nhất; liệt kê mười lỗi khiến người nhận nản và không biết bắt đầu từ đâu.
Góp ý theo tiêu chí, không theo cảm nhận
Hỏi tiêu chí trước khi đọc. Thầy cô thường có yêu cầu: đủ mấy ý, có dẫn chứng không, trình bày thế nào. Đọc bài của bạn với danh sách đó trong tay, góp ý sẽ trúng và khách quan hơn.
Đổi câu cảm nhận thành câu mô tả. “Đọc chán” là cảm nhận. “Mở bài năm câu, ý chính đến câu thứ năm mới xuất hiện” là mô tả. Câu mô tả cho bạn kia biết sửa chỗ nào, và khó gây tự ái hơn.
Nói về bài, không nói về người. “Đoạn này thiếu dẫn chứng”, không phải “bạn lười tìm dẫn chứng”. Bài có thể sửa trong mười phút; nhận xét về con người thì người nghe sẽ nhớ cả tuần.
Phân biệt lỗi với khác biệt. Bạn viết khác cách bạn sẽ viết không có nghĩa là sai. Nếu đề không yêu cầu, đừng bắt bạn kia viết theo giọng của mình.
Không so với bài của người khác. “Bài của Minh làm phần này tốt hơn” không giúp gì mà còn làm mất lòng. Chỉ so bài với yêu cầu của đề.
Câu mẫu khi góp ý
Xưng “mình” – “bạn” cho nhẹ nhàng, giữ giọng đề nghị chứ không ra lệnh:
- “Mình thích chỗ… Có một chỗ mình thấy chưa rõ là…, bạn thử… xem sao.”
- “Đề hỏi hai ý, mình mới thấy ý thứ nhất. Ý thứ hai bạn định để ở đoạn nào?”
- “Đoạn này mình đọc hai lần mới hiểu, có thể do câu dài. Bạn thử tách thành hai câu được không?”
- “Phần trình bày của nhóm bạn có hình minh hoạ dễ hiểu. Phần cuối nói nhanh quá, mình không kịp ghi ý chính.”
- “Mình không chắc lắm, nhưng số liệu ở đây hình như khác với trong sách. Bạn kiểm lại giúp mình nhé.”
Câu cuối là mẫu đáng nhớ: khi không chắc mình đúng, nói rõ là không chắc. Như vậy bạn vẫn nêu được điều mình thấy, mà không đặt bạn kia vào thế phải cãi. Câu thứ ba cũng hay: nói về trải nghiệm của chính người đọc, “mình đọc hai lần mới hiểu”, thay vì phán bài “khó hiểu”. Người viết khó cãi lại trải nghiệm của người đọc, nên dễ chấp nhận sửa hơn.
Nhận góp ý mà không tự ái
Phần khó hơn là nghe góp ý về bài của chính mình. Quy trình bốn bước:
- Nghe hoặc đọc hết, không ngắt lời, không giải thích ngay. Cảm giác muốn cãi lại là bình thường, cứ để nó qua.
- Hỏi lại cho rõ: “Ý bạn là đoạn nào? Bạn gợi ý sửa thế nào?” Câu hỏi biến lời chê mơ hồ thành việc cụ thể.
- Cảm ơn, dù chưa đồng ý: “Cảm ơn bạn, mình sẽ xem lại.” Cảm ơn không có nghĩa là bạn đồng ý mọi điều.
- Để vài giờ, rồi đọc lại bài với góp ý bên cạnh và quyết định sửa chỗ nào.
Như Hà, nhiều góp ý đúng nhưng nói khó nghe. Tách nội dung khỏi cách nói: tự hỏi “bỏ qua giọng điệu, điều bạn ấy chỉ ra có đúng không?”. Nếu đúng, sửa. Cách nói chưa khéo là chuyện của người góp ý, còn bài tốt hơn là chuyện của bạn. Nếu góp ý mang tính chế giễu, xúc phạm lặp đi lặp lại, đó không còn là góp ý; hãy nói với thầy cô.
Góp ý cho bài thuyết trình của nhóm khác
Khi thầy cô cho cả lớp nhận xét nhóm vừa trình bày, bạn có ít thời gian và nói trước nhiều người, nên càng cần gọn. Một số điều nên làm:
- Ghi ngắn trong lúc nghe: một chỗ tốt, một chỗ chưa rõ, kèm thời điểm, ví dụ “phần thứ hai”, “hình cuối”.
- Nói chỗ tốt trước, gắn với người cụ thể nếu được: “Phần bạn Khang trình bày có ví dụ thực tế dễ nhớ.”
- Nêu chỗ chưa rõ dưới dạng câu hỏi: “Nhóm giải thích thêm giúp mình vì sao chọn cách này được không?” Câu hỏi giúp nhóm kia có cơ hội giải thích thay vì chỉ nghe chê.
- Không nhận xét về giọng nói, ngoại hình, cách ăn mặc của người trình bày. Chỉ nhận xét nội dung và cách trình bày nội dung.
- Nếu nhóm trước đã nêu ý giống mình, nói ngắn “mình đồng ý với ý của bạn Lan” rồi bổ sung điều mới, không lặp lại.
Nhớ rằng lần sau nhóm bạn sẽ đứng trên đó. Cách bạn góp ý hôm nay cũng góp phần tạo không khí cho cả lớp: lớp quen góp ý cụ thể, tử tế thì ai đứng lên trình bày cũng đỡ run hơn.
Góp ý nào nên làm theo, góp ý nào có thể để lại
Bạn không phải làm theo mọi góp ý. Ưu tiên những góp ý chỉ ra chỗ bài chưa đáp ứng yêu cầu của đề, lỗi sai về kiến thức, số liệu, chính tả. Những góp ý này gần như luôn nên sửa.
Góp ý về cách viết, giọng văn, cách trình bày thì cân nhắc. Nếu hai ba người cùng nói một chỗ khó hiểu, gần như chắc chắn chỗ đó cần sửa. Nếu chỉ một người thấy vậy và nó thuộc về sở thích, bạn có thể giữ cách của mình.
Khi hai góp ý mâu thuẫn nhau, quay về tiêu chí của thầy cô. Nếu vẫn không rõ, hỏi thầy cô. Ghi lại những góp ý mình đã nhận nhiều lần ở các bài khác nhau vào sổ riêng: đó là điểm yếu thật của mình, đáng tập trung sửa hơn bất cứ lỗi lẻ tẻ nào.
Câu em tự hỏi mình sau mỗi lần đổi bài: “Mình góp ý cho bạn có cụ thể không, bạn ấy có biết sửa chỗ nào không? Mình nhận góp ý có hỏi lại không, hay đã vội cãi?”
Những cách góp ý nên tránh
Rà lại lời góp ý của mình trước khi đưa:
- Khen cho qua: “Hay lắm, không có gì phải sửa.” Bạn kia mất một cơ hội làm bài tốt hơn.
- Viết hộ: sửa thẳng vào bài của bạn bằng câu của mình. Bạn kia không học được gì, và bài thành giọng của bạn.
- Góp ý trước đông người về lỗi nhạy cảm, như lỗi chính tả nhiều, chữ xấu. Những chỗ này nói riêng.
- Góp ý qua nhóm chat chung lớp bằng giọng mỉa mai. Tin nhắn bị chụp lại, lan đi và không ai nhớ nội dung góp ý nữa.
- Góp ý về thứ đề không yêu cầu, như màu sắc trang trình bày khi thầy cô chỉ chấm nội dung.
Kỹ năng góp ý và nhận góp ý theo bạn rất lâu: trong câu lạc bộ, trong dự án, ở lớp học nghề hay giảng đường, và ở bất cứ chỗ làm nào sau này. Tập ở lớp học, nơi một lời góp ý vụng về chỉ làm bạn bè khó chịu vài phút, là chỗ tập an toàn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Góp ý bài của bạn thế nào để bạn không giận?
Nói trước một điểm làm tốt cụ thể, chỉ ra một hai chỗ cần sửa dựa trên yêu cầu của đề, rồi gợi ý cách sửa. Nói về bài chứ không nói về người, dùng câu mô tả thay vì cảm nhận như “đọc chán”, và nói riêng những lỗi nhạy cảm.
Bài của bạn không có gì tốt thì nên khen gì?
Hầu như bài nào cũng có một điểm làm được: đủ bố cục, có một ví dụ rõ, có ý riêng ở một đoạn. Nếu thật khó tìm, khen một nỗ lực có thật. Đừng bịa lời khen, vì lời khen giả khiến cả phần góp ý phía sau mất giá trị.
Bị bạn chê bài thẳng thừng thì nên phản ứng thế nào?
Nghe hết, hỏi lại chỗ cụ thể và cảm ơn, chưa vội cãi. Sau vài giờ, tự hỏi bỏ qua giọng điệu thì điều bạn ấy nói có đúng không. Nếu đúng thì sửa. Nếu lời chê mang tính chế giễu lặp lại nhiều lần, hãy nói với thầy cô.
Có phải làm theo mọi góp ý của bạn bè không?
Không. Luôn sửa những góp ý chỉ ra lỗi kiến thức, thiếu ý theo đề hay sai chính tả. Góp ý về giọng văn, cách trình bày thì cân nhắc; nhiều người cùng nói một chỗ thì nên sửa. Khi góp ý mâu thuẫn, quay về tiêu chí của thầy cô.
Chấm chéo bài trên lớp nên nhận xét bao nhiêu điểm cần sửa?
Một đến hai điểm quan trọng nhất là vừa. Liệt kê quá nhiều lỗi khiến người nhận nản và không biết bắt đầu từ đâu. Chọn những chỗ ảnh hưởng nhiều nhất đến việc đáp ứng yêu cầu của đề, những lỗi nhỏ có thể gạch chân nhẹ.
Có nên sửa thẳng vào bài của bạn khi góp ý không?
Không nên viết lại thay bạn. Gạch chân hoặc đánh dấu chỗ cần xem, ghi bên lề góp ý ngắn và gợi ý hướng sửa. Để bạn tự viết lại bằng lời của mình thì bạn mới học được, và bài vẫn là bài của bạn ấy.