Muốn thuyết trình trước lớp cho trôi, bạn cần ba thứ theo đúng thứ tự: một khung nói ngắn gọn chỉ ba ý chính, ít nhất ba lần tập nói thành tiếng có bấm giờ, và một câu “cứu nguy” soạn sẵn cho lúc quên bài. Run là chuyện bình thường, kể cả với người nói giỏi; việc của bạn không phải là hết run mà là nói được dù đang run.
Phần lớn học sinh thuyết trình hỏng không phải vì thiếu kiến thức mà vì chuẩn bị sai chỗ: dồn sức làm trang chiếu thật đẹp, rồi đến lúc đứng lên mới nói lần đầu tiên. Bài này đi theo một tình huống cụ thể, chỉ ra từng bước chuẩn bị trong một tuần, cách đứng và nhìn, và những việc không cần làm để đỡ mất thời gian.
Tình huống: Ngọc lớp 8 ở Nghệ An và năm phút môn Lịch sử
Ngọc học lớp 8 ở Nghệ An, được cô giao thuyết trình năm phút về một trận đánh trong bài Lịch sử, thứ Hai tuần sau trình bày. Ngọc đọc kỹ sách, chép gần hai trang giấy, định cầm giấy lên đọc. Tối Chủ nhật Ngọc thử đọc cho em trai nghe thì mất gần chín phút, đọc vấp liên tục, và em trai bảo “chị đọc như cái máy”. Ngọc hoảng.
Chuyện của Ngọc rất hay gặp. Viết thành văn rồi đọc thì câu dài, nhiều chữ khó, tai người nghe không theo kịp. Cái Ngọc cần không phải là bài văn hay hơn mà là chuyển hai trang giấy thành một tấm thẻ nhỏ có ba ý, mỗi ý kèm một chi tiết dễ nhớ: một con số, một tên người, một hình ảnh. Khi nói theo ý thay vì theo câu, Ngọc được phép diễn đạt khác nhau mỗi lần tập mà vẫn đúng nội dung, nên quên một chữ cũng không gãy cả bài.
Ngọc cắt bài lại: ý một là bối cảnh trước trận đánh, ý hai là diễn biến chính kể bằng ba mốc, ý ba là vì sao trận đánh đáng nhớ. Mỗi ý chừng một phút rưỡi, cộng phần mở và kết vừa năm phút. Lần tập thứ ba, Ngọc nói hết bài trong năm phút mười giây, không cần nhìn giấy quá hai lần. Thứ Hai Ngọc vẫn run, giọng hơi nhỏ ở câu đầu, nhưng bài đi trọn.
Chuẩn bị trong một tuần: việc gì làm ngày nào
Nếu có khoảng một tuần, bạn chia việc như sau. Có ít ngày hơn thì gộp nhưng giữ thứ tự: khung trước, tập nói sau, trang chiếu sau cùng.
| Ngày | Việc cần làm | Xong khi nào |
|---|---|---|
| Ngày 1 | Đọc đề thật kỹ: thời lượng, có cần trang chiếu không, có phần hỏi đáp không | Viết được một câu: “Bài của em nói về… để các bạn hiểu…” |
| Ngày 2 | Gom tư liệu, chọn ba ý chính, bỏ bớt chi tiết thừa | Có ba ý, mỗi ý một chi tiết dễ nhớ |
| Ngày 3 | Viết thẻ nhắc: mỗi ý vài từ khoá, không viết câu đầy đủ | Thẻ vừa một mặt giấy nhỏ |
| Ngày 4 | Tập nói thành tiếng lần một, bấm giờ | Biết mình đang dài hay ngắn bao nhiêu phút |
| Ngày 5 | Cắt hoặc thêm, tập lần hai đứng thẳng như lúc lên lớp | Nói trọn bài không dừng quá lâu |
| Ngày 6 | Làm trang chiếu hoặc hình minh hoạ nếu đề yêu cầu, tập lần ba cho người nhà nghe | Người nghe nhắc lại được ba ý chính |
| Ngày 7 | Ngủ đủ, xem lại thẻ một lần, chuẩn bị đồ dùng | Không thêm nội dung mới vào phút chót |
Mẹo kiểm nhanh: sau lần tập cho người nhà, hỏi họ “bài của con có mấy ý, ý nào nhớ nhất?”. Nếu họ không nhắc lại được, vấn đề nằm ở khung bài chứ không phải ở giọng nói. Sửa khung trước, đừng vội tập giọng.
Mở bài và kết bài: hai chỗ đáng soạn thuộc lòng
Câu mở đầu nên học thuộc. Ba mươi giây đầu là lúc run nhất. Có sẵn một câu thuộc lòng giúp bạn qua đoạn này mà không phải nghĩ. Ví dụ: “Em xin trình bày về trận đánh… Bài của em có ba phần: bối cảnh, diễn biến và ý nghĩa.” Câu này vừa chào, vừa cho cả lớp biết sắp nghe gì.
Nói trước số ý. Khi người nghe biết có ba phần, họ tự theo dõi được bạn đang ở đâu. Chính bạn cũng có mốc để không lạc: xong phần hai là biết còn một phần nữa.
Kết bài bằng một câu nhắc lại, không thêm ý mới. Lỗi hay gặp là đến cuối lại nhớ ra một chi tiết hay và nói thêm, làm bài dài lố và mất điểm nhấn. Kết bài chỉ nên gói lại ba ý trong một câu rồi cảm ơn.
Câu chuyển ý ngắn gọn. Giữa các ý, dùng câu chuyển như “Đó là bối cảnh. Bây giờ em kể diễn biến chính.” Câu chuyển đơn giản đến mức nghe hơi vụng, nhưng nó giúp người nghe và giúp bạn thở một nhịp.
Câu cứu nguy cho lúc quên. Soạn sẵn: “Em xin phép xem lại ghi chú một chút.” Nói câu đó rồi nhìn thẻ hai giây là hoàn toàn bình thường. Lớp học không ai chê một người xem ghi chú; người ta chỉ khó chịu khi người nói đứng im lặng lâu mà không giải thích.
Đứng, nhìn, giọng nói: những việc nhỏ làm khác đi nhiều
Không cần học điệu bộ như người dẫn chương trình. Chỉ cần tránh vài lỗi khiến bài trông run hơn thực tế:
- Đứng hai chân bằng nhau, rộng bằng vai. Đứng dồn một chân hoặc đung đưa làm người nghe nhìn vào chân bạn thay vì nghe.
- Nhìn ba điểm trong lớp: bàn đầu bên trái, bàn giữa cuối lớp, bàn đầu bên phải. Mỗi điểm vài giây rồi đổi. Không cần nhìn thẳng vào mắt ai nếu ngại, nhìn vào trán hoặc vai cũng được.
- Nói chậm hơn bạn nghĩ là cần. Lúc run, ai cũng nói nhanh lên. Tập trước với tốc độ hơi chậm, khi lên lớp sẽ thành vừa.
- Cầm thẻ bằng một tay, ngang thắt lưng. Giơ giấy che mặt là lỗi phổ biến nhất ở học sinh lớp dưới.
- Dừng hai giây sau mỗi ý. Khoảng lặng ngắn với bạn thấy dài, với người nghe thì vừa đủ để tiếp nhận.
- Nói to cho bàn cuối nghe. Trước hôm thuyết trình, nhờ một bạn ngồi cuối lớp giơ tay ra hiệu nếu không nghe rõ.
Không cần cố cười suốt hay làm động tác tay nhiều. Một học sinh nói rõ, đứng yên và nhìn lớp đã hơn hẳn phần đông. Điệu bộ tự nhiên sẽ đến sau vài lần, đừng tập trước gương quá lâu đến mức tự soi khuyết điểm.
Khi quên bài, nói vấp hoặc trang chiếu không chạy
Quên bài giữa chừng: dừng lại, nói câu cứu nguy, nhìn thẻ, tìm từ khoá của ý đang nói rồi đi tiếp. Nếu vẫn không nhớ chi tiết, bỏ chi tiết đó và chuyển sang ý kế tiếp. Người nghe không biết bạn định nói gì, nên một chi tiết bị bỏ thường không ai nhận ra. Chỉ có bạn biết.
Nói vấp, đọc sai một từ: sửa lại bằng một câu ngắn “em xin nói lại” rồi đi tiếp, không xin lỗi nhiều lần. Xin lỗi liên tục làm cả lớp chú ý vào lỗi hơn là vào nội dung.
Trang chiếu không chạy, máy chiếu hỏng: đây là lý do khung ba ý phải nằm trong đầu và trên thẻ giấy, không nằm trên trang chiếu. Nói với thầy cô “em xin trình bày không dùng trang chiếu” rồi nói như đã tập. Bạn nào chỉ quen đọc chữ trên màn hình sẽ lúng túng nhất ở tình huống này.
Cả lớp cười hoặc có bạn nói chuyện: tiếp tục, nói chậm lại một chút. Nếu ồn kéo dài, thầy cô sẽ nhắc; việc giữ trật tự không phải việc của người đang thuyết trình. Nếu tiếng cười là vì bạn nói nhầm một từ buồn cười, cười cùng một chút rồi đi tiếp cũng được, không sao cả.
Trả lời câu hỏi sau phần trình bày
Phần hỏi đáp làm nhiều bạn sợ hơn cả phần nói. Một quy trình bốn bước giúp bạn không bị cuốn:
- Nghe hết câu hỏi, không cắt ngang. Nếu chưa rõ, hỏi lại: “Ý bạn là hỏi về… phải không?”
- Nhắc lại ngắn câu hỏi cho cả lớp nghe. Việc này cho bạn thêm vài giây suy nghĩ.
- Trả lời phần mình biết trong một hai câu, không lan man sang chuyện khác.
- Phần chưa biết thì nói thẳng: “Phần này em chưa tìm hiểu, em sẽ hỏi lại cô và trả lời bạn sau.” Đây là câu trả lời đúng mực, không phải thất bại.
Chỗ hay sai là cố đoán một câu trả lời nghe có vẻ đúng. Đoán sai trước lớp khó gỡ hơn nhiều so với thừa nhận chưa biết. Thầy cô thường đánh giá cao học sinh biết ranh giới hiểu biết của mình.
Nếu thuyết trình nhóm, thống nhất trước bạn nào trả lời phần nào. Tránh cảnh ba bạn cùng nhìn nhau khi có câu hỏi.
Thuyết trình nhóm, thuyết trình lần đầu và những thứ không cần làm
Một số điều giúp bạn tiết kiệm sức:
- Thuyết trình nhóm: mỗi bạn giữ một ý, tập chuyển lời giữa các bạn ít nhất một lần cả nhóm. Câu chuyển lời nên soạn sẵn: “Phần tiếp theo bạn Lan sẽ trình bày.”
- Không cần trang chiếu nhiều chữ. Mỗi trang một hình hoặc vài từ khoá là đủ. Chữ dày đặc khiến lớp đọc chữ và không nghe bạn.
- Không cần học thuộc từng chữ. Thuộc từng chữ thì quên một chữ là gãy cả câu. Thuộc ý thì linh hoạt hơn.
- Không cần hiệu ứng chuyển trang cầu kỳ. Hiệu ứng tốn thời gian làm và dễ lỗi trên máy khác.
- Không thức khuya tập hôm trước. Ngủ đủ giúp giọng và trí nhớ tốt hơn một lần tập thêm.
Câu em tự hỏi mình sau buổi thuyết trình: “Cả lớp nhớ được ý nào? Mình mất bình tĩnh ở đoạn nào? Lần sau mình chuẩn bị đoạn đó khác đi thế nào?” Ghi ba câu trả lời vào vở. Sau vài lần, bạn sẽ thấy chỗ mình hay vấp và chỉ cần tập kỹ đúng chỗ đó. Nếu thầy cô hoặc bạn bè có góp ý, chép lại nguyên văn một hai câu cụ thể nhất, bỏ qua những lời khen chung chung, vì câu góp ý cụ thể mới giúp bạn sửa được.
Câu hỏi thường gặp
Run tay run chân khi thuyết trình có bình thường không?
Rất bình thường. Cơ thể phản ứng với việc bị nhiều người nhìn, kể cả người nói nhiều năm vẫn run. Thở chậm vài nhịp trước khi lên, cầm thẻ bằng tay và đứng hai chân vững sẽ đỡ hơn. Run không làm bài hỏng nếu bạn đã tập nói thành tiếng.
Có nên cầm giấy đọc khi thuyết trình trước lớp không?
Nên cầm thẻ nhắc có từ khoá, không nên cầm bài văn để đọc từng chữ. Đọc nguyên văn khiến giọng đều đều và bạn không nhìn lớp. Thẻ từ khoá vừa giúp nhớ ý vừa để bạn nói bằng lời của mình.
Thuyết trình năm phút cần chuẩn bị bao nhiêu ý?
Ba ý chính là vừa cho năm phút, mỗi ý khoảng một phút rưỡi, cộng phần mở và kết. Nhiều ý hơn thường bị nói vội và người nghe không nhớ ý nào. Ít ý mà mỗi ý có chi tiết rõ thì bài dễ theo dõi hơn.
Bị hỏi câu không trả lời được thì nên làm gì?
Nhắc lại câu hỏi, trả lời phần mình biết, phần chưa biết thì nói thẳng là sẽ tìm hiểu thêm và trả lời sau. Không nên đoán bừa. Thừa nhận chưa biết một cách bình tĩnh là cách xử lý đúng mực trước lớp.
Làm sao tập thuyết trình khi ở nhà không có ai nghe?
Đứng lên và nói thành tiếng, bấm giờ bằng đồng hồ, có thể ghi âm bằng điện thoại rồi nghe lại xem đoạn nào nhanh, đoạn nào vấp. Nghe lại một lần là đủ, không cần nghe nhiều lần đến mức tự chê. Quan trọng là nói to chứ không đọc thầm.
Thuyết trình nhóm mà một bạn vắng hôm trình bày thì sao?
Nhóm nên phân công trước một bạn dự phòng cho từng phần, mỗi bạn nắm sơ ý chính của phần bên cạnh. Nếu bạn vắng đột xuất, bạn dự phòng nói phần đó theo thẻ nhắc của nhóm và báo với thầy cô ngay từ đầu buổi.