Mùa hè sau thi tốt nghiệp THPT nên chia thành ba giai đoạn: nghỉ ngơi thật vài tuần đầu, theo sát các mốc tuyển sinh trong thời gian chờ kết quả, rồi chuẩn bị cho bước tiếp theo, dù đó là nhập học, học nghề hay đi làm. Đây là khoảng chuyển tiếp ngắn nhưng quý, vì bạn vừa có thời gian vừa chưa bị ràng buộc.
Nhiều bạn để mùa hè này trôi qua trên điện thoại, rồi bước vào năm học mới lóng ngóng với những việc rất cơ bản như tự nấu ăn, tự quản lý tiền, tự đi khám bệnh. Bài này đưa lịch ba giai đoạn, những mốc không được lỡ, danh sách kỹ năng nên học, cách làm thêm hè an toàn, và việc nên làm nếu kết quả không như mong muốn.
Ba giai đoạn của mùa hè
Thời gian mỗi giai đoạn tuỳ lịch thi và lịch tuyển sinh từng năm. Bảng chỉ để bạn hình dung việc chính và việc nên tránh ở mỗi chặng.
| Giai đoạn | Việc chính | Việc nên tránh |
|---|---|---|
| Vài tuần đầu sau thi | Ngủ đủ, vận động, gặp bạn bè, giúp việc nhà, đọc một cuốn sách không phải sách ôn thi | Dò đáp án suốt ngày, so bài với bạn, tự dằn vặt |
| Thời gian chờ và xét tuyển | Theo dõi lịch chính thức, đăng ký hoặc điều chỉnh nguyện vọng, kiểm tài khoản tuyển sinh | Nghe tin đồn, nộp tiền cho người hứa "lo chỗ" |
| Sau khi có kết quả | Xác nhận nhập học, chuẩn bị giấy tờ, chỗ ở, học kỹ năng sống, làm thêm nếu cần | Đi chơi dài ngày đúng lúc có hạn thủ tục |
Ba giai đoạn không tách bạch hoàn toàn. Bạn có thể học nấu ăn ngay từ tuần đầu, hay làm thêm từ giữa hè. Điều quan trọng là mỗi giai đoạn có việc chính của nó.
Nếu bạn định đi làm hoặc học nghề thay vì học đại học, giai đoạn hai vẫn quan trọng: đó là lúc theo dõi lịch tuyển sinh của trường nghề hoặc tìm hiểu nơi làm việc, thay vì chờ tới tháng chín mới bắt đầu.
Tình huống: Phúc lớp 12 ở Cà Mau và mùa hè trước khi lên thành phố
Phúc thi tốt nghiệp xong ở Cà Mau, nhắm học ngành nuôi trồng thuỷ sản ở một trường đại học tại Cần Thơ. Đây là lần đầu Phúc sẽ sống xa nhà. Tuần đầu sau thi, Phúc ngủ bù, đi câu cá với bố và giúp mẹ dọn nhà. Phúc không mở đề thi ra dò lại lần nào.
Từ tuần thứ ba, Phúc đặt cho mình ba việc. Một là học nấu mười món cơm nhà với bà nội. Hai là phụ việc ở một trại tôm của người quen trong xã, xem người ta cho ăn, đo môi trường nước, xử lý khi tôm bệnh. Ba là mỗi tối kiểm lịch tuyển sinh và tài khoản trên hệ thống một lần.
Khi có kết quả trúng tuyển, Phúc xác nhận nhập học ngay trong ngày, rồi cùng bố lên Cần Thơ một chuyến để xem chỗ trọ gần trường. Đến ngày nhập học, Phúc đã biết nấu ăn, biết đường đi, và mang theo một quyển sổ ghi những gì học được ở trại tôm. Trong buổi học đầu tiên về môi trường nước, Phúc theo kịp bài rất nhanh, vì những điều thầy giảng Phúc đã thấy tận mắt.
Mùa hè của Phúc không có gì đặc biệt. Nó chỉ có việc, có nhịp, và có mục đích.
Tuần đầu sau thi: nghỉ cho thật
Mười hai năm học dồn lại trong vài ngày thi, cơ thể và đầu óc bạn cần được nghỉ. Nghỉ thật nghĩa là ngủ đủ giấc, ăn uống đều đặn, vận động ngoài trời, gặp người thân. Không phải là thức trắng chơi game hay lướt mạng tới sáng, vì như vậy bạn chỉ mệt thêm.
Nhiều bạn mất cả tuần đầu để dò đáp án, so bài với bạn, rồi lo lắng về những câu làm sai. Việc đó không thay đổi được kết quả, chỉ làm bạn mất ngủ. Nếu bạn muốn biết mình làm thế nào, dò một lần rồi thôi; còn lại để dành sức cho những việc bạn còn thay đổi được. Nếu cứ nghĩ mãi về bài thi, hãy viết những lo lắng ra giấy rồi cất đi, hẹn mình chỉ mở ra khi có kết quả.
Tuần đầu cũng là lúc tốt để làm những việc nhỏ bạn đã hoãn suốt năm lớp 12: dọn góc học tập, đem sách vở cũ tặng em khoá sau, ăn một bữa cơm cả nhà mà không ai nhắc tới thi cử. Những việc đó giúp bạn khép lại một chặng đường một cách nhẹ nhàng.
Những mốc không được lỡ trong mùa hè
Quy chế và lịch tuyển sinh do Bộ GD&ĐT công bố mỗi năm, các trường có thêm lịch riêng. Mốc dưới đây là các loại việc thường gặp theo quy chế những năm gần đây; ngày cụ thể bạn tra theo năm của mình.
- Tra cứu kết quả thi tốt nghiệp trên kênh chính thức khi được công bố.
- Nếu cần, nộp đơn phúc khảo theo đúng thời hạn và hướng dẫn.
- Đăng ký hoặc điều chỉnh nguyện vọng xét tuyển trên hệ thống chung trong thời gian quy định.
- Theo dõi kết quả xét tuyển và thông báo trúng tuyển.
- Xác nhận nhập học trực tuyến đúng thời hạn, rồi làm thủ tục nhập học theo hướng dẫn của trường.
- Nếu chưa trúng tuyển: theo dõi xét tuyển bổ sung của các trường và tuyển sinh của trường cao đẳng, trung cấp.
Ghi các mốc lên lịch điện thoại kèm nhắc trước hai ngày. Kiểm tài khoản tuyển sinh mỗi tối trong những tuần cao điểm, mất vài phút nhưng tránh được lỡ hạn.
Kỹ năng sống nên học trước khi xa nhà
Dù bạn nhập học, học nghề hay đi làm, những kỹ năng dưới đây giúp bạn tự lo được cho mình. Chọn ba bốn thứ bạn chưa biết và học cho tới khi tự làm được không cần ai nhắc.
- Nấu được vài bữa cơm đơn giản, đủ chất, biết đi chợ theo số tiền có.
- Giặt, phơi, ủi quần áo; dọn phòng gọn gàng.
- Lập bảng chi tiêu theo tháng, phân biệt tiền cần dùng và tiền muốn dùng.
- Đi xe buýt, tự tìm đường ở nơi lạ, biết hỏi đường an toàn.
- Biết sơ cứu cơ bản: vết cắt, bỏng nhẹ, sốt; biết khi nào cần đi khám ngay.
- Biết khoá cửa, giữ giấy tờ, nhận ra tin nhắn lừa đảo, không chia sẻ mã xác nhận cho ai.
- Biết tự gọi điện, tự hỏi một văn phòng về thủ tục.
- Biết tự đặt lịch ngủ, lịch ăn khi không còn ai nhắc; đây là kỹ năng nhiều tân sinh viên thiếu nhất trong tháng đầu xa nhà.
Cách tự kiểm: nhờ bố mẹ đi vắng hai ngày và tự lo toàn bộ việc nhà. Những gì bạn lúng túng chính là danh sách cần học tiếp.
Làm thêm mùa hè an toàn
Làm thêm mùa hè giúp bạn có ít tiền, hiểu thêm về công việc và tập tính tự giác. Nhưng người mới đi làm dễ bị thiệt nếu không để ý. Nếu bạn chưa đủ mười tám tuổi, bạn là lao động chưa thành niên với những quy định riêng về loại việc và giờ làm; bạn và gia đình tra Bộ luật Lao động trước khi nhận việc.
- Chọn việc ở nơi có địa chỉ rõ ràng, có người quản lý gặp trực tiếp.
- Thoả thuận rõ giờ làm, cách trả công, ngày nghỉ; có giấy tờ nếu làm dài ngày.
- Không nộp bản chính giấy tờ tuỳ thân, không đóng tiền cọc để được nhận việc.
- Cẩn thận với việc nhẹ lương cao qua mạng, việc đòi chuyển tiền trước, việc làm đêm khuya xa nhà.
- Báo gia đình nơi làm và giờ về.
- Giữ thời gian cho các mốc tuyển sinh, đừng để việc làm thêm lấn mất.
- Ghi lại những gì học được sau mỗi tuần làm việc; vài dòng đó sau này giúp bạn kể về bản thân khi xin việc hay phỏng vấn.
Nếu gặp đe doạ, bạo lực hay xâm hại khi chưa đủ mười tám tuổi, bạn gọi tổng đài bảo vệ trẻ em 111 và báo ngay người lớn tin cậy.
Nếu kết quả không như mong muốn
Cho mình vài ngày. Buồn là bình thường. Đừng quyết gì lớn trong lúc đang rối.
Kiểm lại trên kênh chính thức. Xem kỹ kết quả, cân nhắc phúc khảo nếu có lý do rõ ràng.
Mở rộng các hướng đi. Xét tuyển bổ sung, cao đẳng, trung cấp, đi làm rồi học sau, một năm chuẩn bị thi lại. Mỗi hướng có mốc riêng, ghi lại để không lỡ.
Nói với người mà bạn tin. Bố mẹ, thầy cô, anh chị đi trước. Nếu cảm giác nặng nề kéo dài nhiều tuần, không ăn ngủ được, hãy tìm gặp chuyên viên tư vấn tâm lý.
Giữ những việc tốt đang làm. Kỹ năng sống bạn đang học, việc làm thêm bạn đang có vẫn có giá trị dù bạn đi con đường nào. Đừng bỏ hết chỉ vì một kết quả.
Nhìn xa hơn một mùa tuyển sinh. Một kết quả thi không quyết định cả con đường nghề. Rất nhiều người đi vòng một năm, hai năm rồi vẫn tới được nơi họ muốn, đôi khi với hiểu biết sâu hơn những người đi thẳng.
Chuẩn bị cho tuần đầu ở nơi học mới
Đi xem trước một lần nếu được. Một chuyến cùng bố mẹ tới trường, đi thử đường từ chỗ trọ tới lớp, xem chợ, trạm y tế, chỗ gửi xe gần nhất. Ngày nhập học bạn sẽ đỡ bỡ ngỡ rất nhiều.
Chọn chỗ ở cẩn thận. Ưu tiên ký túc xá hoặc nơi có người quen giới thiệu. Nếu thuê trọ, đi xem tận nơi, đọc kỹ thoả thuận, không đặt cọc qua người lạ trên mạng khi chưa thấy phòng.
Chuẩn bị một túi giấy tờ. Giấy báo trúng tuyển, căn cước, bản sao học bạ, bằng hoặc giấy chứng nhận tốt nghiệp tạm thời, ảnh thẻ, giấy tờ ưu tiên. Để chung một túi, mang theo ngày nhập học, và giữ một bản chụp trong điện thoại.
Lập ngân sách tháng đầu. Tháng đầu thường tốn hơn vì mua sắm đồ dùng. Cùng bố mẹ tính trước khoản cần có, tránh hết tiền giữa tháng.
Mang theo một điều quen thuộc. Một cuốn sách, một món ăn khô mẹ làm, tấm ảnh gia đình. Những ngày đầu nhớ nhà, chúng giúp bạn vững hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sau khi thi tốt nghiệp THPT nên làm gì đầu tiên?
Nghỉ ngơi thật trong vài tuần đầu: ngủ đủ, vận động, gặp người thân. Đồng thời ghi lại các mốc tuyển sinh sắp tới để không lỡ việc khi kết quả được công bố.
Mùa hè sau lớp 12 có nên đi làm thêm không?
Nên cân nhắc nếu việc đó an toàn, đúng luật và không lấn mất các mốc tuyển sinh. Làm thêm giúp bạn hiểu công việc và tập tự lập. Nếu chưa đủ mười tám tuổi, tra Bộ luật Lao động về lao động chưa thành niên.
Cần làm gì sau khi biết mình trúng tuyển?
Xác nhận nhập học đúng thời hạn theo hướng dẫn, chuẩn bị giấy tờ trường yêu cầu, tìm hiểu chỗ ở, đường đi và lịch nhập học. Không xác nhận đúng hạn có thể mất chỗ học.
Tân sinh viên nên học kỹ năng gì trong hè?
Nấu ăn đơn giản, quản lý chi tiêu, tự đi lại ở nơi lạ, sơ cứu cơ bản, giữ an toàn thông tin cá nhân. Đây là những việc giúp bạn sống tự lập ngay từ tuần đầu xa nhà.
Có nên học trước kiến thức đại học trong hè không?
Không bắt buộc. Nếu bạn muốn, đọc nhẹ một cuốn sách nhập môn hoặc tìm hiểu thực tế nghề sẽ có ích hơn học dồn giáo trình. Mùa hè nên dành cho nghỉ ngơi, kỹ năng sống và trải nghiệm.
Kết quả thi không như mong muốn thì mùa hè nên làm gì?
Cho mình vài ngày để bình tĩnh, kiểm lại kết quả trên kênh chính thức, rồi liệt kê các hướng đi tiếp kèm mốc thời gian. Nói chuyện với người mà bạn tin và tìm gặp chuyên viên tư vấn nếu thấy nặng nề kéo dài.