Khi giữa học kỳ thấy mục tiêu học tập không đạt, việc đầu tiên là tìm đúng lý do, vì mỗi lý do dẫn tới một quyết định khác: giữ nguyên, hạ mức, hoặc đổi hẳn mục tiêu. Phần lớn các trường hợp rơi vào một trong bốn lý do: việc làm hằng tuần quá nặng, việc làm đặt sai chỗ, hoàn cảnh đã đổi, hoặc mục tiêu không còn là của em. Nhận ra lý do mất khoảng nửa tiếng; quyết định và viết lại mất thêm nửa tiếng nữa.
Hạ mục tiêu không phải là đầu hàng, và giữ mục tiêu không phải lúc nào cũng là kiên trì. Dưới đây là bốn lý do kèm dấu hiệu nhận ra, một quy trình gói trong một buổi tối, bảng chọn giữ – hạ – đổi, tình huống giả định ở Hải Phòng, cách nói với bố mẹ, và lúc nào nên tìm thêm người giúp.
Bốn lý do mục tiêu không đạt và dấu hiệu nhận ra
Đọc lại những gì em ghi được trong nửa kỳ vừa qua, rồi đối chiếu với cột dấu hiệu. Có thể có hai lý do cùng lúc; chọn lý do nặng hơn để xử lý trước.
| Lý do | Dấu hiệu thường thấy | Câu em tự hỏi |
|---|---|---|
| Việc làm quá nặng | Tuần đầu làm đủ, sau đó tụt dần; thấy mệt mỗi khi nghĩ tới | Nếu giảm một nửa, mình có làm đều được không? |
| Việc làm sai chỗ | Làm đều đặn nhưng bài kiểm tra vẫn sai đúng những dạng cũ | Việc mình đang làm có chạm vào chỗ hổng thật không? |
| Hoàn cảnh đã đổi | Có thêm lớp học thêm, việc nhà, người thân ốm, chuyển chỗ ở | Mục tiêu này có còn hợp với tuần của mình bây giờ? |
| Mục tiêu không còn là của em | Không nhớ vì sao đặt nó, làm chỉ vì sợ bị hỏi | Nếu không ai biết, mình có còn muốn làm điều này? |
Lý do thứ tư khó nhận nhất, vì nhiều bạn ngại thừa nhận. Mục tiêu đặt theo lời khuyên của người khác, hay đặt lúc hăng hái đầu kỳ, có thể không còn ý nghĩa với em. Nhận ra điều đó không có gì sai.
Một buổi tối để quyết: quy trình sáu bước
Chọn một buổi tối không có bài kiểm tra hôm sau. Chuẩn bị trang mục tiêu, vở ghi việc làm hằng tuần nếu có, và các bài kiểm tra gần nhất.
- Mười phút: đọc lại. Đọc trang mục tiêu và đánh dấu những tuần đã làm, những tuần bỏ. Không bình luận, chỉ đếm.
- Mười phút: nhìn bài kiểm tra. Câu sai thuộc dạng nào? Có trùng với phần mục tiêu đang luyện không?
- Mười phút: chọn lý do. Dùng bảng bốn lý do ở trên, viết một dòng: “Mục tiêu này không đạt chủ yếu vì…”.
- Mười phút: quyết giữ, hạ hay đổi. Dùng bảng ở phần sau.
- Mười lăm phút: viết lại. Viết mục tiêu mới hoặc việc làm mới, kèm cách tự kiểm, cho nửa kỳ còn lại.
- Năm phút: chọn người được biết. Một người em sẽ kể mục tiêu mới, có thể là bạn thân, anh chị hoặc bố mẹ.
Tổng cộng chưa tới một giờ. Điều quan trọng là làm hết sáu bước trong một lần, đừng dừng ở bước ba với cảm giác “mình biết lý do rồi”. Biết lý do mà không viết lại thì tuần sau mọi thứ vẫn như cũ.
Giữ, hạ hay đổi: bảng chọn theo lý do
Mỗi lý do có một lựa chọn hợp nhất. Đây không phải luật cứng, nhưng là điểm bắt đầu tốt khi em phân vân.
| Lý do chính | Lựa chọn | Cách làm cụ thể |
|---|---|---|
| Việc làm quá nặng | Giữ mục tiêu, hạ lượng việc | Ba buổi một tuần thành hai, mỗi buổi bớt một bài; giữ đều trong ba tuần rồi mới tăng |
| Việc làm sai chỗ | Giữ mục tiêu, đổi việc làm | Lấy câu sai trong bài kiểm tra làm nguồn bài luyện mới, bỏ phần đã thạo |
| Hoàn cảnh đã đổi | Hạ mức mục tiêu hoặc dời mốc | Đổi “xong trong học kỳ này” thành “xong trước Tết”, hoặc chọn phần nhỏ hơn |
| Mục tiêu không còn của em | Đổi mục tiêu | Gạch đi, viết mục tiêu khác em thấy có ý nghĩa, báo lại người đã biết mục tiêu cũ |
Để ý rằng trong ba trên bốn trường hợp, mục tiêu vẫn được giữ hoặc chỉ hạ một chút. Đổi hẳn chỉ khi mục tiêu không còn là của em. Nhờ vậy em không rơi vào vòng “mỗi tháng một mục tiêu mới” mà chưa cái nào đi tới đâu.
Khi hạ hoặc đổi, ghi ngày và lý do ngay bên cạnh mục tiêu cũ, đừng xoá. Cuối kỳ đọc lại, em sẽ hiểu mình hơn qua chính những lần điều chỉnh đó.
Khi nào giữ nguyên là đúng
Không phải lần không đạt nào cũng cần sửa. Có những mục tiêu cần thời gian dài hơn nửa học kỳ để thấy kết quả, nhất là mục tiêu về ngoại ngữ, viết văn hay đọc hiểu, vì những kỹ năng này lớn lên chậm và đều chứ không nhảy vọt.
Dấu hiệu cho thấy em nên giữ nguyên cả mục tiêu lẫn việc làm: em làm đều được phần lớn các tuần, các bài kiểm tra cho thấy dạng sai đang ít dần dù điểm chưa nhích, và em vẫn thấy mục tiêu có ý nghĩa với mình. Lúc này, điều thiếu là thời gian, không phải cách làm.
Đổi giữa chừng trong trường hợp đó giống như nhổ cây lên xem rễ mọc chưa. Thay vì sửa, em chỉ cần ghi chú: “Giữ nguyên tới cuối kỳ, xem lại khi có kết quả kiểm tra cuối kỳ.” Và tiếp tục làm như cũ.
Tình huống: Khoa lớp 11 ở Hải Phòng
Khoa (nhân vật giả định) học lớp 11 ở Hải Phòng. Đầu học kỳ I, Khoa đặt mục tiêu “mỗi tối luyện một đề đọc hiểu Tiếng Anh và học hai mươi từ mới”. Đến tuần thứ chín, sổ của Khoa cho thấy chỉ ba tuần đầu làm đủ, từ tuần thứ năm gần như bỏ hẳn. Khoa thấy mình lười và định gạch luôn mục tiêu.
Khi ngồi làm sáu bước, Khoa nhận ra từ tuần thứ năm mình bắt đầu đi phụ bố ở xưởng sửa xe ba buổi tối mỗi tuần, vì bố thiếu người. Lý do chính là hoàn cảnh đã đổi, cộng thêm việc làm vốn đã hơi nặng. Đó không phải chuyện lười.
Khoa giữ mục tiêu Tiếng Anh nhưng hạ mức: hai tối không đi xưởng, mỗi tối một đề đọc hiểu; hai mươi từ mới chuyển thành mười từ, học trong lúc ngồi xe buýt. Mốc cũng dời: thay vì “đọc hiểu không sợ đề dài” vào cuối học kỳ I, Khoa đặt mốc trước kỳ thi giữa học kỳ II. Khoa kể với bố về mục tiêu mới. Bố bất ngờ vì không biết việc phụ xưởng ảnh hưởng tới lịch học của con, và đổi lịch để Khoa có thêm một tối trống mỗi tuần.
Viết lại mục tiêu cho nửa kỳ còn lại: mẫu trước và sau
Sau khi quyết, viết mục tiêu mới ngay bên dưới mục tiêu cũ. Hai ví dụ dưới đây cho thấy cách viết lại sao cho tuần tới biết ngay mình làm gì.
| Trước khi điều chỉnh | Sau khi điều chỉnh | |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Học hết từ vựng sách giáo khoa Tiếng Anh học kỳ I | Học chắc từ vựng của ba bài gần nhất, dùng được trong câu |
| Việc làm mỗi tuần | Mỗi tối hai mươi từ | Mười từ trong lúc đi xe buýt, cuối tuần đặt câu |
| Mốc | Cuối học kỳ I | Trước kỳ thi giữa học kỳ II |
| Cách tự kiểm | Chưa có | Tự đặt được câu đúng với bảy trên mười từ |
| Lý do điều chỉnh | Thêm ba buổi phụ việc gia đình mỗi tuần |
Dòng “lý do điều chỉnh” giúp em nhớ vì sao mình đổi, để cuối kỳ không tự trách vì “đã hạ mục tiêu”. Dòng “cách tự kiểm” thì trước đây hay bị bỏ trống, và đó cũng thường là lý do em không biết mình đang tiến hay lùi cho tới khi quá muộn.
Nói với bố mẹ khi mục tiêu không đạt
Nhiều bạn giấu chuyện không đạt mục tiêu vì sợ bị trách. Nhưng nói sớm, nói kèm kế hoạch mới, thường nhẹ nhàng hơn để bố mẹ tự phát hiện qua sổ liên lạc. Vài câu mẫu em có thể dùng:
- “Bố mẹ ơi, mục tiêu Toán con đặt đầu kỳ chưa đạt. Con đã xem lại, thấy việc con làm mỗi tuần nặng quá nên bỏ dở. Con giảm còn hai buổi để làm đều.”
- “Từ khi con học thêm buổi tối thứ Năm, con không giữ được lịch tự học cũ. Con muốn dời mục tiêu này sang trước Tết, bố mẹ thấy được không?”
- “Con nhận ra mục tiêu đó con đặt vì thấy các bạn đặt, chứ con không thật sự cần. Con muốn đổi sang mục tiêu khác mà con thấy có ích hơn.”
- “Con cần bố mẹ giúp một việc: nhắc con cất điện thoại lúc mười giờ, để con có giờ học đều.”
Cấu trúc chung của các câu này là: điều gì chưa đạt, vì sao, em định làm gì tiếp, và nếu cần thì bố mẹ giúp được gì. Nói đủ bốn ý đó, cuộc nói chuyện thường chuyển từ trách sang bàn.
Những chỗ hay sai sau khi không đạt mục tiêu
Tăng gấp đôi để bù. Thấy mình tụt, nhiều bạn đặt lịch dày hơn cho nửa kỳ sau. Kết quả thường là bỏ sớm hơn lần trước. Bù bằng đều đặn, không bằng khối lượng.
Kết luận “mình không có ý chí”. Phần lớn mục tiêu không đạt vì thiết kế việc làm chưa hợp, không phải vì người đặt mục tiêu yếu kém. Đổi cách thiết kế trước khi kết luận về bản thân.
Đổi mục tiêu liên tục. Đổi hẳn khi lý do thật sự là mục tiêu không còn của em. Đổi vì thấy khó thì sang mục tiêu mới cũng sẽ gặp khó như vậy.
Giữ kín một mình. Không ai biết thì không ai giúp. Một người được biết đủ để em có chỗ dựa khi tuần nào đó chùn bước.
Bỏ qua dấu hiệu mệt mỏi kéo dài. Nếu em mất ngủ, chán ăn, không muốn đến trường nhiều tuần liền, vấn đề có thể không chỉ nằm ở mục tiêu. Hãy nói với giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn học đường. Nếu em gặp bạo lực hay bị xâm hại, gọi tổng đài 111 để được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Hạ mục tiêu học tập có phải là bỏ cuộc không?
Không. Hạ mục tiêu khi hoàn cảnh thay đổi hoặc việc làm quá nặng là cách giữ cho em còn đi tiếp. Bỏ cuộc là gạch hết và không làm gì; hạ mục tiêu là vẫn làm, chỉ với lượng vừa sức hơn.
Bao lâu thì nên xem lại mục tiêu một lần?
Mỗi tuần liếc qua để đánh dấu, và giữa học kỳ ngồi xem lại kỹ một lần như quy trình sáu bước. Xem lại quá thường xuyên dễ khiến em đổi mục tiêu trước khi nó có thời gian phát huy.
Nếu cả ba mục tiêu đều không đạt thì bắt đầu sửa từ đâu?
Chọn mục tiêu em thấy quan trọng nhất và sửa nó trước. Hai mục tiêu còn lại có thể tạm dừng hoặc giảm lượng xuống rất nhỏ. Một mục tiêu đi được còn hơn ba mục tiêu cùng đứng yên.
Có cần nói với thầy cô khi mục tiêu học tập không đạt không?
Không bắt buộc, nhưng nếu lý do là việc làm sai chỗ, thầy cô bộ môn giúp được nhiều. Mang theo bài kiểm tra và hỏi cụ thể dạng nào em nên luyện, thầy cô thường trả lời rất nhanh.
Làm sao để không tự trách mình quá nhiều?
Viết ra lý do bằng sự thật, không bằng nhận xét về bản thân. Ví dụ ghi “ba tuần đi phụ xưởng” thay cho “mình lười”. Câu thứ nhất dẫn tới cách sửa, câu thứ hai chỉ làm em nặng lòng.