Du học sau lớp 12 là một con đường học tập như các con đường khác, chỉ khác là bạn học bằng ngôn ngữ khác, ở môi trường khác, xa gia đình nhiều năm. Trước khi quyết, cả nhà cần trả lời rõ năm câu: học để làm gì, ngôn ngữ đã đủ chưa, tài chính có đủ cả khoá không, bạn đã tự lập được chưa, và học xong định làm gì.
Bài này không bàn nước nào, trường nào tốt hơn, cũng không đưa con số chi phí, vì những thứ đó thay đổi theo từng năm và từng chương trình. Bài đưa ra các câu hỏi để gia đình tự soi, cách so du học ngay với du học sau vài năm học trong nước, cách kiểm trường và chọn đơn vị tư vấn, và những chuẩn bị cho cuộc sống tự lập.
Du học là một con đường, không phải tấm vé
Có một hình dung khá phổ biến: đi du học là "thoát", là chắc chắn có tương lai tốt hơn. Thực tế, du học là một con đường học tập với những khó khăn riêng: học bằng ngoại ngữ, tự lo ăn ở, không có bố mẹ bên cạnh khi ốm, khi buồn, khi gặp chuyện. Có bạn phát triển rất mạnh trong môi trường đó, có bạn chật vật và phải về sớm.
Cả hai kết quả đều không nói lên giá trị của một con người. Chúng chỉ nói rằng con đường đó có hợp với người đó vào thời điểm đó hay không. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "du học có tốt không" mà là "du học có hợp với bạn bây giờ không".
Một điều nữa cần nói thẳng: du học không phải lựa chọn mà mọi gia đình đều nên với tới. Học trong nước, học nghề, đi làm rồi học, đều là những con đường đáng trân trọng. Nếu gia đình bạn không tính chuyện du học, bạn không thiệt thòi gì về giá trị bản thân.
Cũng có những hình thức nằm giữa: chương trình liên kết học một phần trong nước, một phần ở nước ngoài; trao đổi sinh viên ngắn hạn khi đang học đại học; học bổng sau đại học. Biết những hình thức này giúp cả nhà không bị dồn vào lựa chọn "đi ngay hoặc không bao giờ".
Tình huống: Mai lớp 12 ở Hà Nội và giấc mơ học thiết kế
Mai học lớp 12 ở Hà Nội, thích vẽ và muốn học thiết kế đồ hoạ ở nước ngoài. Bố mẹ Mai đồng ý về nguyên tắc nhưng lo: con chưa từng sống xa nhà, tiếng Anh của Mai đọc khá nhưng nói còn ngập ngừng.
Cả nhà ngồi lại và viết năm câu hỏi ra giấy. Câu "học để làm gì" Mai trả lời được: em muốn học thiết kế ở môi trường có nhiều dự án thực tế. Câu "ngôn ngữ đủ chưa" Mai thú nhận là chưa. Câu "tự lập được chưa" cả nhà đều thấy là chưa: Mai chưa từng tự nấu ăn, tự đi ngân hàng, tự đi khám bệnh.
Kết quả: Mai không đi ngay sau lớp 12. Mai học năm nhất ngành thiết kế ở một trường trong nước có chương trình liên kết, vừa học vừa luyện nói tiếng Anh, tự lo việc ăn ở khi ở trọ. Một năm sau, cả nhà viết lại năm câu hỏi. Lần này Mai trả lời được bốn câu, và gia đình tính tiếp chuyện chuyển tiếp sang nước ngoài.
Điều đáng học ở nhà Mai: không ai nói "không" hay "có" ngay. Năm câu hỏi giúp cả nhà nhìn thấy chỗ còn thiếu và có kế hoạch để lấp nó.
Năm câu cả nhà cần trả lời
Học để làm gì? Bạn muốn học ngành gì, vì sao ngành đó học ở nước ngoài lại hợp hơn học trong nước? Nếu câu trả lời chỉ là "để được đi", hãy dừng lại nghĩ thêm.
Ngôn ngữ đã đủ để học chưa? Đủ để đọc giáo trình, nghe giảng, viết bài, thảo luận nhóm, chứ không chỉ đủ để qua một kỳ thi chứng chỉ. Thử đọc một chương giáo trình bằng ngôn ngữ đó và tự đánh giá.
Tài chính có đủ cho cả khoá, kể cả khi có biến cố? Không chỉ học phí năm đầu mà cả sinh hoạt phí, bảo hiểm, đi lại, những năm sau. Kế hoạch tài chính dựa vào việc làm thêm ở nước ngoài là kế hoạch rủi ro, vì quy định làm thêm của du học sinh mỗi nước khác nhau và có giới hạn.
Bạn đã tự lập được chưa? Tự nấu ăn, giặt giũ, quản lý tiền, đi khám bệnh, xử lý giấy tờ, biết nói "không" với lời rủ rê. Nếu chưa, bạn có thể tập ngay từ bây giờ.
Học xong định làm gì, ở đâu? Về nước làm việc hay ở lại? Ngành bạn học có được thị trường ở nơi bạn định sống chấp nhận không? Có cần thủ tục công nhận văn bằng không?
Du học ngay sau lớp 12 hay sau vài năm học trong nước
Không có lựa chọn đúng cho mọi người. Bảng giúp cả nhà so hai cách đi phổ biến; ô nào gia đình bạn thấy quan trọng hơn thì đánh dấu.
| Điểm so | Đi ngay sau lớp 12 | Học trong nước rồi chuyển tiếp hoặc học sau đại học |
|---|---|---|
| Thời gian thích nghi | Dài, thích nghi cả ngôn ngữ, cuộc sống lẫn học tập cùng lúc | Ngắn hơn vì đã quen học đại học, đã tự lập phần nào |
| Độ tuổi xa nhà | Khoảng mười tám tuổi | Lớn hơn, chín chắn hơn |
| Rõ hướng ngành | Có thể chưa rõ, đổi ngành ở nước ngoài tốn kém | Rõ hơn sau khi đã học một thời gian |
| Chi phí tổng | Cả khoá ở nước ngoài | Một phần trong nước, tuỳ chương trình |
| Cơ hội học bổng | Có học bổng bậc cử nhân, tuỳ nơi | Học bổng sau đại học thường nhiều hơn, tuỳ ngành |
Với chương trình chuyển tiếp, bạn cần hỏi rõ trường nước ngoài công nhận bao nhiêu tín chỉ đã học trong nước, và điều kiện ngôn ngữ để chuyển tiếp. Đừng dựa vào lời hứa miệng.
Kiểm tra trường và chương trình trước khi nộp hồ sơ
Bước này nhiều gia đình bỏ qua vì tin vào đơn vị tư vấn. Kiểm tra trực tiếp không mất nhiều thời gian và tránh được những rủi ro lớn.
- Tìm trang chính thức của trường, đối chiếu tên, địa chỉ, ngành học với thông tin đơn vị tư vấn đưa.
- Kiểm tra trường và chương trình có được cơ quan quản lý giáo dục hoặc tổ chức kiểm định của nước đó công nhận không.
- Đọc chương trình học: số năm, các học phần, điều kiện tốt nghiệp, điều kiện ngôn ngữ.
- Tìm hiểu thủ tục công nhận văn bằng do nước ngoài cấp khi về Việt Nam làm việc; hỏi cơ quan có thẩm quyền về giáo dục.
- Hỏi chuyện một du học sinh đang học hoặc đã học ở trường đó, nếu có thể.
Nếu chỉ tìm thấy thông tin về trường qua đơn vị tư vấn mà không thấy trang chính thức của trường, hãy dừng lại và kiểm thêm.
Chọn đơn vị tư vấn du học: dấu hiệu cần cẩn thận
Đơn vị tư vấn tốt giúp gia đình tiết kiệm nhiều thời gian. Nhưng hoạt động tư vấn du học phải đáp ứng điều kiện theo quy định, và không phải nơi nào cũng làm đúng. Gia đình có thể hỏi Sở GD&ĐT nơi đơn vị đặt trụ sở để biết đơn vị có đủ điều kiện hoạt động không.
- Hứa "chắc chắn có visa", "chắc chắn có học bổng".
- Thúc giục đóng tiền nhanh, "hết suất ưu đãi".
- Không đưa hợp đồng bằng văn bản, hoặc hợp đồng không ghi rõ dịch vụ, chi phí, điều kiện hoàn tiền.
- Khuyên khai thông tin không đúng sự thật trong hồ sơ.
- Chỉ giới thiệu vài trường quen thuộc của họ, né tránh khi gia đình hỏi trường khác.
- Giới thiệu "vừa học vừa làm, thu nhập cao" như mục đích chính của chuyến đi.
Khai thông tin sai trong hồ sơ có thể khiến bạn bị từ chối, bị cấm nhập cảnh hoặc gặp rắc rối pháp lý sau này. Người chịu hậu quả là bạn, không phải đơn vị tư vấn.
Tập tự lập ngay từ năm lớp 12
Dù gia đình quyết định thế nào, những kỹ năng dưới đây đều có ích. Nếu bạn định du học, hãy tập trước ít nhất sáu tháng.
- Tự nấu được mười món ăn đơn giản, đủ chất, rẻ.
- Tự quản lý một khoản tiền theo tháng, ghi chép thu chi.
- Tự đi khám bệnh, biết mô tả triệu chứng, biết mua thuốc theo đơn.
- Tự đi một chuyến đường dài một mình bằng phương tiện công cộng.
- Tự liên hệ một cơ quan, một văn phòng để hỏi thủ tục.
- Biết nói "không" với lời rủ rê làm điều bạn không muốn, và biết ai để hỏi khi gặp chuyện.
Câu tự hỏi: "Nếu mai mình sốt cao lúc nửa đêm ở một thành phố lạ, mình sẽ làm gì?" Nếu bạn trả lời được từng bước, bạn đã sẵn sàng hơn rất nhiều.
Bố mẹ có thể giúp bằng cách lùi lại một bước: để con tự làm, tự sai, tự sửa trong năm lớp 12, thay vì làm thay mọi việc rồi lo lắng khi con phải tự lo ở nơi xa.
Khi cả nhà quyết định chưa đi
Sau khi trả lời năm câu hỏi, nhiều gia đình nhận ra chưa phải lúc. Đó là một kết luận tốt, không phải thất bại. Quyết định chưa đi dựa trên thông tin rõ ràng tốt hơn nhiều so với quyết định đi trong lúc còn nhiều chỗ trống.
Nếu bạn vẫn muốn du học về sau, hãy biến năm câu hỏi thành kế hoạch. Câu nào trả lời "chưa" thì đặt việc cụ thể để lấp: học ngoại ngữ đều mỗi ngày, tập tự lập khi ở trọ, tìm hiểu học bổng sau đại học, tích luỹ kết quả học tập và hoạt động. Mỗi năm, cả nhà ngồi lại viết lại năm câu một lần.
Trong lúc đó, bạn vẫn có thể có trải nghiệm quốc tế mà không cần đi xa: tham gia câu lạc bộ ngoại ngữ, làm tình nguyện viên ở những sự kiện có khách nước ngoài, đọc sách và tài liệu ngành bằng ngoại ngữ. Khi cơ hội tới, bạn sẽ đi với hành trang vững hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đi du học ngay sau lớp 12 không?
Tuỳ bạn và gia đình trả lời được năm câu: mục đích học, ngôn ngữ, tài chính cả khoá, sức tự lập, kế hoạch sau tốt nghiệp. Nếu còn thiếu nhiều, học trong nước một thời gian rồi chuyển tiếp hoặc đi sau đại học là lựa chọn đáng cân nhắc.
Làm sao biết trường ở nước ngoài có uy tín?
Kiểm tra trên trang chính thức của trường, xem trường và chương trình có được cơ quan quản lý hoặc tổ chức kiểm định của nước đó công nhận không, và hỏi chuyện du học sinh đang học ở đó nếu có thể.
Làm sao chọn đơn vị tư vấn du học đáng tin?
Hỏi Sở GD&ĐT nơi đơn vị đặt trụ sở về điều kiện hoạt động, đòi hợp đồng bằng văn bản ghi rõ dịch vụ và chi phí, và cẩn thận với mọi lời hứa chắc chắn có visa hay học bổng.
Bằng du học về Việt Nam có được công nhận không?
Văn bằng do nước ngoài cấp có thể cần làm thủ tục công nhận khi dùng để học tiếp hoặc làm việc ở một số nơi. Gia đình tìm hiểu quy định hiện hành từ cơ quan có thẩm quyền về giáo dục trước khi chọn chương trình.
Có nên tính chuyện vừa học vừa làm thêm để trang trải khi du học?
Không nên coi đó là nguồn chính. Mỗi nước có giới hạn riêng về giờ làm thêm của du học sinh, và việc học năm đầu thường rất nặng. Kế hoạch tài chính nên đủ dù bạn không làm thêm được.
Không du học có thiệt thòi không?
Không. Học trong nước, học nghề, đi làm rồi học đều là những con đường đáng trân trọng. Nếu bạn muốn có trải nghiệm quốc tế, vẫn còn trao đổi sinh viên, học bổng sau đại học và nhiều cơ hội khác về sau.