PhanDau.comPhấn Đấu
Các con đường sau lớp 9

Học THPT hay học nghề sau lớp 9: bảng cân nhắc giúp học sinh tự chọn có lý do

Phân vân học THPT hay học nghề sau lớp 9? Cân nhắc bằng sáu yếu tố: nghề đã rõ chưa, cách học hợp, hoàn cảnh nhà, đường học lên và cảm giác khi thử.

Two Vietnamese teenage students sitting on a low wall outside a school gate at dusk, one holding a small wrench, the other a notebook, faces turned away, warm light

Muốn chọn giữa học trung học phổ thông và học nghề sau lớp 9, bạn hãy so hai ngả trên sáu điểm: mình đã biết rõ nghề muốn làm chưa, mình học tốt kiểu nào, hoàn cảnh gia đình ra sao, mình muốn học lên tới đâu, mình đã thử nghề đó thật chưa, và nếu không hợp thì đường quay lại dài bao nhiêu. Không ngả nào hơn ngả nào; ngả hợp là ngả trả lời được nhiều điểm nhất cho chính bạn.

Bài này đưa ra một bảng cân nhắc bạn có thể tự điền, một tình huống mẫu, những lý do chọn không đứng vững, và cách thử nghề trong vài tuần trước khi quyết. Mục tiêu là đến lúc nộp hồ sơ, bạn nói được "em chọn đường này vì…" bằng ít nhất ba lý do của riêng mình.

Bảng cân nhắc sáu điểm: tự điền cho mình

Kẻ bảng này ra giấy. Ở mỗi dòng, ghi câu trả lời thật của bạn vào cột cuối, rồi đánh dấu xem câu trả lời ấy nghiêng về ngả nào. Không cần cộng điểm; nhìn tổng thể là đủ.

Điểm cân nhắcNghiêng về trung học phổ thông khi…Nghiêng về học nghề khi…Câu trả lời của em
Nghề muốn làmEm chưa biết rõ, hoặc nghề em muốn cần học đại học dàiEm đã biết khá rõ nghề và đã quan sát người làm nghề đó
Cách học hợpEm học tốt bằng đọc, nghe, làm bài viếtEm học tốt khi cầm dụng cụ, làm theo, sửa sai trên vật thật
Hoàn cảnh gia đìnhNhà có thể hỗ trợ em học thêm ba năm văn hoáNhà cần em có nghề sớm, hoặc em muốn tự lập sớm
Muốn học lên tới đâuEm muốn vào đại học ngay sau mười tám tuổiEm muốn đi làm trước, học lên sau bằng liên thông
Đã thử nghề chưaEm chưa có dịp thử nghề nàoEm đã theo người làm nghề ít nhất vài buổi và vẫn thích
Đường quay lạiEm muốn giữ nhiều lựa chọn mởEm chấp nhận học bù văn hoá nếu sau này đổi ý

Nếu bốn dòng trở lên nghiêng về một phía, đó là tín hiệu khá rõ. Nếu chia đều ba – ba, đừng đoán; dành thêm vài tuần để thử nghề như mục bên dưới, rồi điền lại bảng.

Tình huống: Thư lớp 9 ở Cần Thơ thích làm bánh

Thư học lớp 9 ở Cần Thơ, học đều các môn, không nổi bật môn nào. Từ năm lớp 7, Thư làm bánh bông lan bán cho hàng xóm cuối tuần, càng làm càng thích. Mẹ muốn Thư vào trung học phổ thông "cho chắc", còn Thư nghĩ tới trung cấp nghề kỹ thuật chế biến món ăn.

Khi điền bảng, Thư thấy dòng "nghề muốn làm" và "đã thử nghề chưa" nghiêng hẳn về học nghề. Nhưng dòng "muốn học lên tới đâu" thì Thư chưa rõ: Thư có nghĩ sau này học thêm về quản lý một cửa hàng. Dòng "cách học hợp" chia đôi, vì Thư cũng học Văn khá. Kết quả là ba dòng nghiêng nghề, hai dòng nghiêng phổ thông, một dòng chia đôi.

Thư và mẹ không cãi nhau về kết luận. Hai mẹ con thống nhất một việc cụ thể: trong ba tuần, Thư xin phụ một tiệm bánh quen vào sáng chủ nhật, được người lớn trông, chỉ làm việc nhẹ, để biết làm bánh thành nghề khác làm bánh cho vui ra sao. Đồng thời hai mẹ con đi hỏi một trường trung cấp có nghề này về phần học văn hoá đi kèm. Quyết định được đưa ra sau khi có thêm hai mảnh thông tin ấy, chứ không phải sau một trận tranh luận.

Những lý do chọn không đứng vững

"Bạn thân em học trường đó." Bạn thân là niềm vui ba năm, nhưng nghề là chuyện của em nhiều năm sau. Chọn theo bạn thường dẫn tới cảm giác lạc lõng khi hai đứa thích những thứ khác nhau.

"Học nghề cho nhẹ, đỡ phải học." Học nghề có phần văn hoá đi kèm, có thực hành đòi hỏi sức bền, làm sai phải làm lại. Nó khác kiểu học, không nhẹ hơn. Ai chọn nghề vì muốn trốn học thường bỏ giữa chừng.

"Cấp 3 thì oai hơn." Ánh mắt người khác thay đổi theo thời gian, còn ba năm học là của em. Nếu em chọn phổ thông chỉ để không bị nhìn khác, em đang trả giá bằng thời gian của mình cho ý kiến của người không sống thay em.

"Ngành này đang hot." Thứ đang được nói nhiều năm nay có thể khác khi em ra trường. Lý do vững hơn là em thích công việc hằng ngày của nghề đó và làm được nó trong nhiều năm.

"Bố mẹ bảo thế." Ý kiến bố mẹ rất đáng nghe vì bố mẹ biết hoàn cảnh nhà và thương em. Nhưng một lựa chọn chỉ có lý do của bố mẹ thì khi gặp khó em dễ buông. Hãy tìm ít nhất một lý do của chính em đồng ý với hướng đó.

Thử nghề trong ba tuần trước khi quyết

Bảng cân nhắc chỉ mạnh khi có dữ liệu thật. Ba tuần thử dưới đây không cần tốn kém, chỉ cần một người lớn trong nhà đồng ý và đi cùng ở bước đầu.

  1. Tuần một: chọn một nghề cụ thể, tìm một người đang làm nghề đó ở quanh nhà, xin mười lăm phút hỏi chuyện. Hỏi một ngày làm việc của họ bắt đầu và kết thúc thế nào, việc nào mệt nhất, việc nào vui nhất.
  2. Tuần hai: xin quan sát họ làm một buổi, có người nhà đi cùng. Chỉ đứng xem và phụ việc nhẹ được cho phép; không đụng máy móc, dao, lửa, điện nếu không có người hướng dẫn trực tiếp.
  3. Tuần ba: tự làm một sản phẩm nhỏ liên quan tới nghề ở nhà, như sửa một món đồ, nấu một món theo đúng định lượng, vẽ lại một bản thiết kế đơn giản. Ghi lại em mất bao lâu, chỗ nào thấy hứng thú, chỗ nào thấy chán.
  4. Cuối tuần ba: điền lại bảng sáu điểm bằng những gì vừa thấy. So với lần điền đầu, dòng nào đổi thì đó là dòng em vừa học được điều mới.

Nếu sau ba tuần em vẫn háo hức nói về nghề đó, đây là dấu hiệu tốt. Nếu em thấy nhẹ nhõm vì đã xong, có lẽ nghề ấy chưa phải của em; điều đó cũng là một kết quả có ích.

Những việc không cần làm khi đang phân vân

Lúc phân vân, nhiều bạn lao vào làm đủ thứ cho yên tâm, rồi càng rối hơn. Dưới đây là những việc có thể gác lại mà quyết định của bạn không kém đi chút nào:

  • Không cần đọc hết mọi bài trên mạng về "nên học nghề hay học cấp 3". Mỗi bài viết cho một hoàn cảnh khác, đọc nhiều chỉ làm bạn dao động theo người viết cuối cùng.
  • Không cần chọn luôn ngành đại học tương lai. Ở tuổi mười lăm, biết mình nghiêng về nhóm việc nào là đủ để chọn ngả sau lớp 9.
  • Không cần hỏi ý kiến cả lớp. Hai ba người hiểu bạn và có thông tin thật thì giá trị hơn ba mươi lời góp ý vội.
  • Không cần chứng minh với ai rằng mình chọn đúng. Bạn chỉ cần trả lời được cho chính mình và cho gia đình.
  • Không cần đợi tới khi chắc chắn một trăm phần trăm. Không ai chắc như thế ở bất kỳ tuổi nào; đủ lý do và có đường dự phòng là có thể quyết.

Điều bạn thật sự cần làm chỉ gồm ba việc: điền bảng sáu điểm, thử nghề vài buổi, và ngồi xuống nói chuyện với bố mẹ khi đã có dữ liệu. Thời gian dành cho những việc khác nên cắt bớt để giữ sức cho việc học lớp 9, vì dù chọn ngả nào thì kết quả cuối cấp vẫn là thứ bạn mang theo.

Chọn trung học phổ thông thì dùng ba năm thế nào cho có ích

Chọn trung học phổ thông không có nghĩa là hoãn chuyện nghề tới lớp 12. Ba năm này là thời gian quý để thử nhiều hướng với rủi ro thấp: tham gia câu lạc bộ, làm dự án nhỏ, hỏi chuyện người làm nghề trong các kỳ nghỉ. Nếu bạn chọn phổ thông vì "chưa biết thích gì", hãy đặt cho mình mục tiêu mỗi năm tìm hiểu kỹ ít nhất hai nghề.

Ở chương trình mới, việc chọn các môn lựa chọn ở lớp 10 cũng là một bước định hướng. Bạn nên chọn môn dựa trên hướng nghề đang nghĩ tới chứ không chỉ dựa vào môn nào dễ lấy điểm. Phần chọn tổ hợp chi tiết có ở những trang chuyên về chọn môn, chọn ngành; điều cần nhớ ở đây là đừng chọn chỉ vì bạn bè chọn.

Một mẹo nhỏ: ngay khi vào lớp 10, mở một cuốn sổ ghi lại mọi trải nghiệm có dính đến nghề, dù chỉ là một buổi nói chuyện. Đến lớp 12, cuốn sổ ấy giúp bạn chọn nhanh và chắc hơn rất nhiều so với việc ngồi nghĩ từ đầu.

Chọn học nghề thì giữ đường học lên bằng cách nào

Nếu bạn chọn học nghề, việc quan trọng nhất là hỏi kỹ phần văn hoá trung học phổ thông được tổ chức thế nào: học cùng trường hay học ở trung tâm giáo dục thường xuyên, học mấy buổi một tuần, có thi tốt nghiệp không. Phần này quyết định việc sau này bạn có học lên cao đẳng, đại học dễ dàng hay phải học bù.

Bạn cũng nên hỏi trường nghề về các đường liên thông họ đang có: học xong trung cấp thì lên cao đẳng ở đâu, cần thêm điều kiện gì. Ghi các câu trả lời vào sổ, có ngày tháng. Quy định có thể thay đổi, nên đến lúc làm thật bạn cần tra lại, nhưng ít nhất bạn biết đường đã có sẵn.

Cuối cùng, đừng coi nhẹ các môn văn hoá trong trường nghề. Nhiều bạn chỉ chăm phần thực hành rồi bỏ bê văn hoá, đến khi muốn học lên mới thấy thiếu. Giữ đều cả hai phần là cách rẻ nhất để giữ mọi cánh cửa.

Câu hỏi thường gặp

Học lực trung bình thì nên học trung học phổ thông hay học nghề?

Học lực chỉ là một yếu tố. Bạn học lực trung bình nhưng đã rõ nghề mình thích có thể hợp học nghề; bạn học lực trung bình nhưng chưa biết thích gì có thể cần thêm thời gian ở phổ thông. Hãy xem cả sáu điểm trong bảng.

Học nghề sau lớp 9 có lấy được bằng tốt nghiệp trung học phổ thông không?

Có thể, nếu bạn học và thi đạt phần văn hoá trung học phổ thông theo quy định hiện hành. Cách tổ chức khác nhau giữa các trường, nên cần hỏi trực tiếp phòng tuyển sinh và tra văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Em thích nghề nhưng bố mẹ muốn em học cấp 3 thì làm sao?

Hãy đề nghị một khoảng thời gian thử nghề có người lớn đi cùng, rồi mang kết quả về nói chuyện. Bố mẹ thường dễ đồng ý hơn khi thấy con đã tìm hiểu nghiêm túc và có kế hoạch giữ đường học lên.

Có nên vừa thi vào 10 vừa nộp hồ sơ trường nghề không?

Nhiều gia đình làm vậy để có thêm lựa chọn, miễn là bạn nắm rõ mốc thời gian và điều kiện xác nhận nhập học của từng nơi. Hỏi kỹ để không lỡ hạn bên nào và không giữ chỗ khi đã chắc chắn chọn nơi khác.

Thử nghề bao lâu thì đủ để quyết?

Không có con số chuẩn, nhưng vài buổi quan sát thật và một sản phẩm tự làm thường đã cho bạn biết nhiều hơn hàng giờ đọc trên mạng. Quan trọng là ghi lại cảm giác của mình sau mỗi lần thử.

Học nghề rồi mới phát hiện không hợp thì phải làm sao?

Bạn có thể chuyển sang nghề khác gần với nghề đang học, hoặc tập trung học văn hoá để đi đường khác. Hãy nói sớm với giáo viên và gia đình; đổi hướng sớm luôn nhẹ hơn cố học tới cuối khoá trong chán nản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138