Phân luồng sau lớp 9 là việc mỗi học sinh vừa tốt nghiệp trung học cơ sở chọn một ngả học tiếp phù hợp với sức học, sở thích, hoàn cảnh gia đình và dự định nghề nghiệp của mình: học trung học phổ thông, học chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông, học trung cấp kết hợp học văn hoá, học nghề ngắn hạn, hoặc vừa đi làm vừa học tiếp. Đó là một lựa chọn chủ động, không phải một bản án xếp ai vào nhóm giỏi hay nhóm kém.
Điều quan trọng nhất cần biết là các ngả đường này không đóng chặt. Từ trung cấp vẫn học lên cao đẳng, đại học được nếu học đủ phần văn hoá theo quy định; từ giáo dục thường xuyên vẫn dự thi tốt nghiệp trung học phổ thông; người đi làm sớm vẫn quay lại học được. Phần dưới đây giải thích từng ngả, những hiểu lầm hay gặp, và cách một học sinh lớp 9 tự trả lời câu hỏi "mình hợp đường nào".
Phân luồng nghĩa là gì, và không có nghĩa là gì
Trong văn bản của ngành giáo dục, phân luồng là định hướng để học sinh sau trung học cơ sở đi vào những con đường học tập khác nhau, thay vì tất cả dồn về một ngả duy nhất là trường trung học phổ thông. Mục đích là để mỗi người có một con đường hợp với mình, và để xã hội có đủ người học nghề, học kỹ thuật, học văn hoá ở những mức khác nhau. Nhà nước có chủ trương và đề án riêng về giáo dục hướng nghiệp và phân luồng; nội dung chi tiết, chỉ tiêu từng năm do Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban nhân dân và Sở Giáo dục và Đào tạo từng tỉnh công bố.
Phân luồng không có nghĩa là thầy cô quyết thay bạn. Nhà trường tư vấn, đưa thông tin, có khi đưa ra nhận xét về sức học; quyết định cuối cùng vẫn là của học sinh và gia đình. Phân luồng cũng không có nghĩa là ai không vào trường trung học phổ thông công lập thì "bị loại". Một bạn chọn học nghề sửa chữa ô tô vì thích tháo lắp máy từ bé là đang đi đúng đường của bạn ấy, không phải đường "dự phòng".
Cách nghĩ hữu ích hơn: phân luồng là lúc bạn được chọn lần đầu tiên một cách nghiêm túc. Trước lớp 9, hầu như ai cũng học cùng một chương trình. Sau lớp 9, lần đầu tiên chương trình học của bạn có thể khác hẳn bạn cùng bàn. Vì thế nên chọn bằng thông tin, không chọn bằng tin đồn hay bằng việc "lớp mình ai cũng thế".
Năm ngả đường chính sau lớp 9 và điểm khác nhau
Bảng dưới đây mô tả theo nguyên tắc chung. Tên gọi, điều kiện tuyển và cách tổ chức có thể khác giữa các tỉnh và từng năm, nên khi chọn thật thì bạn cần tra lại thông báo của Sở Giáo dục và Đào tạo và của chính cơ sở đào tạo.
| Ngả đường | Học gì là chính | Sau khi xong thì sao | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Trung học phổ thông | Các môn văn hoá theo chương trình phổ thông, có môn bắt buộc và môn lựa chọn | Thi tốt nghiệp, rồi chọn đại học, cao đẳng, trung cấp hoặc đi làm | Bạn muốn thêm ba năm để học rộng trước khi chọn nghề |
| Giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông | Các môn văn hoá theo chương trình dành cho giáo dục thường xuyên, thường ít môn hơn | Dự thi tốt nghiệp theo quy chế, sau đó học tiếp như học sinh phổ thông | Bạn cần lịch học linh hoạt hơn hoặc muốn học văn hoá song song với học nghề |
| Trung cấp kết hợp học văn hoá | Một nghề cụ thể, kèm các môn văn hoá trung học phổ thông theo quy định | Có bằng trung cấp; nếu đủ phần văn hoá thì học lên cao đẳng, đại học | Bạn đã có nghề mình thích và muốn vừa có tay nghề vừa giữ đường học lên |
| Học nghề sơ cấp, ngắn hạn | Kỹ năng một nghề trong vài tháng | Có chứng chỉ sơ cấp, đi làm, sau này học tiếp nếu muốn | Bạn cần đi làm sớm vì hoàn cảnh, muốn có nghề nhanh |
| Đi làm kết hợp học tiếp | Học một phần văn hoá hoặc nghề vào buổi tối, cuối tuần | Tích luỹ dần, có thể lấy bằng sau | Gia đình cần bạn phụ giúp; cần làm đúng luật lao động cho người chưa thành niên |
Đọc bảng xong, đừng vội khoanh một dòng. Hãy gạch đi những dòng chắc chắn không hợp với hoàn cảnh nhà mình, rồi tìm hiểu kỹ hai dòng còn lại. Chọn giữa hai thì dễ hơn chọn giữa năm.
Tình huống: Minh lớp 9 ở Nghệ An và câu "ai cũng thi vào 10"
Minh học lớp 9 ở một xã ven biển Nghệ An. Lớp Minh có ba mươi tám bạn, gần như ai cũng nói sẽ thi vào lớp 10 công lập. Minh học Toán khá, Văn trung bình, nhưng mỗi chiều lại sang xưởng hàn của chú họ xem chú làm khung cửa sắt. Minh thích thật, nhưng ngại nói ra vì sợ bạn bè nghĩ mình "học kém nên đi học nghề".
Cô chủ nhiệm hỏi Minh một câu đơn giản: "Ba năm nữa em muốn mình đang làm gì vào một buổi chiều thứ ba?" Minh trả lời là muốn đang làm ở một xưởng cơ khí, có thể là xưởng của mình. Câu trả lời ấy không loại trừ việc học trung học phổ thông, nhưng nó cho thấy Minh nên tìm hiểu thêm ngả trung cấp cơ khí kết hợp văn hoá, chứ không chỉ chạy theo số đông.
Cuối cùng Minh vẫn đăng ký thi vào 10, đồng thời cùng bố đi hỏi một trường trung cấp có nghề hàn trong tỉnh. Minh ghi lại điều kiện tuyển, thời gian học, phần văn hoá học thế nào. Khi có kết quả, Minh chọn bằng hai bộ thông tin chứ không phải một. Câu chuyện của Minh cho thấy phân luồng không bắt bạn bỏ một đường; nó khuyên bạn đừng đi một đường mà chưa nhìn đường bên cạnh.
Năm hiểu lầm phổ biến về phân luồng
"Học nghề là dành cho người học kém." Học nghề đòi hỏi sự tỉ mỉ, sức bền, khả năng tự học từ việc thật. Nhiều nghề kỹ thuật cần Toán, Vật lí khá vững. Người chọn nghề vì thích và hợp là đang chọn đúng, không liên quan đến chuyện giỏi hay kém.
"Đã vào trung cấp thì hết đường đại học." Theo nguyên tắc hiện hành, người có bằng trung cấp và học đủ khối lượng văn hoá trung học phổ thông theo quy định vẫn có thể học lên cao đẳng, đại học. Điều kiện cụ thể từng trường khác nhau, cần tra kỹ.
"Giáo dục thường xuyên là lớp học bổ túc cho người lớn." Chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông nhận cả học sinh vừa học xong lớp 9. Nhiều bạn học ở đây vì cần thời gian linh hoạt hoặc học song song với nghề.
"Chọn rồi thì không đổi được." Đổi hướng có tốn thời gian, nhưng không phải không thể. Nhiều người học xong trung cấp mới thi vào đại học, nhiều người học xong phổ thông lại đi học nghề. Cái giá của việc đổi là thời gian, không phải là cánh cửa bị khoá.
"Phân luồng do điểm thi quyết định hết." Điểm thi ảnh hưởng tới việc vào trường nào ở một số ngả, nhưng chọn ngả nào trước hết là chuyện bạn muốn gì và nhà bạn có điều kiện gì. Điểm là một dữ liệu, không phải toàn bộ câu trả lời.
Các con đường nối với nhau ra sao
Hình dung các ngả đường sau lớp 9 như mạng đường trong một tỉnh, không phải như những đường ray song song. Từ trung học phổ thông, bạn đi tiếp đại học, cao đẳng, trung cấp, hoặc đi làm. Từ giáo dục thường xuyên, sau khi đủ điều kiện tốt nghiệp, bạn đi tiếp y như vậy. Từ trung cấp, bạn đi làm ngay, hoặc học liên thông lên cao đẳng, rồi có thể lên đại học. Từ học nghề ngắn hạn, bạn đi làm, sau này quay lại học văn hoá ở trung tâm giáo dục thường xuyên rồi đi tiếp.
Có hai điểm nối bạn cần nhớ. Điểm thứ nhất là phần văn hoá trung học phổ thông: muốn học lên cao đẳng, đại học thì gần như con đường nào cũng phải đi qua phần này, chỉ khác là học cùng lúc hay học sau. Điểm thứ hai là văn bằng nghề: bằng trung cấp, cao đẳng cho phép bạn học liên thông, tức học tiếp mà không phải bắt đầu lại từ đầu.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "đường nào tốt nhất" mà là "đường nào giúp mình đi được bước tiếp theo mình muốn, với ít vòng vèo nhất". Một bạn muốn làm kỹ thuật viên điện ngay sau mười tám tuổi sẽ có câu trả lời khác hẳn một bạn muốn học Sư phạm Toán.
Thông tin chính thức tìm ở đâu, hỏi ai
Phân luồng gắn với quy chế tuyển sinh, mà quy chế thay đổi theo năm. Đừng dựa vào bài đăng trên mạng xã hội hay lời kể của anh chị khoá trước. Các nguồn nên dùng:
- Thông báo tuyển sinh lớp 10 và kế hoạch tuyển sinh của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh, thành phố nơi bạn học, thường đăng trên trang thông tin của Sở và gửi về các trường.
- Văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo về chương trình giáo dục thường xuyên và về học văn hoá trong trường nghề.
- Thông báo tuyển sinh của chính trường trung cấp, cao đẳng, trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên mà bạn quan tâm; nên gọi hoặc đến hỏi trực tiếp phòng tuyển sinh.
- Giáo viên chủ nhiệm và thầy cô phụ trách hướng nghiệp ở trường trung học cơ sở, những người biết sức học của bạn và biết lịch của địa phương.
- Buổi tư vấn tuyển sinh, ngày hội hướng nghiệp do trường hoặc địa phương tổ chức; mang theo câu hỏi viết sẵn để không về tay không.
Khi hai nguồn nói khác nhau, tin văn bản mới nhất của cơ quan có thẩm quyền và hỏi lại trực tiếp nơi tuyển sinh. Ghi lại ngày bạn hỏi và người trả lời để sau này đối chiếu.
Sáu câu em tự hỏi mình trước khi chọn
Bạn có thể chép sáu câu này vào sổ, trả lời bằng bút chì, một tuần sau đọc lại và sửa. Câu trả lời thay đổi là chuyện bình thường; điều bạn cần là biết mình đang nghĩ gì.
- Em thích làm việc với cái gì nhất: con người, máy móc, con số, chữ nghĩa, cây cối con vật, hay hình ảnh âm thanh?
- Em có muốn thêm ba năm học các môn văn hoá trước khi chọn nghề, hay em đã biết khá rõ nghề mình muốn?
- Nhà em có cần em phụ giúp kinh tế sớm không, và em có sẵn sàng vừa học vừa làm không?
- Em học tốt nhất khi ngồi nghe giảng và làm bài, hay khi được cầm, làm, sửa một vật thật?
- Nếu ngả em chọn không thành, đường dự phòng của em là gì, và em đã hỏi về đường đó chưa?
- Ai trong nhà em có thể cùng em đi hỏi thông tin trong tháng này?
Không có đáp án đúng sai cho sáu câu này. Mục đích là để khi ngồi nói chuyện với bố mẹ và thầy cô, bạn có điều để nói, thay vì chỉ trả lời "con không biết".
Câu hỏi thường gặp
Phân luồng sau lớp 9 có bắt buộc học sinh phải học nghề không?
Không. Phân luồng là định hướng để học sinh có nhiều lựa chọn phù hợp, không phải quy định buộc ai đi học nghề. Học sinh và gia đình vẫn tự quyết định đăng ký ngả nào, theo điều kiện tuyển sinh của từng nơi.
Học sinh không thi vào lớp 10 có còn học được trung học phổ thông không?
Vẫn có thể học chương trình trung học phổ thông theo những hình thức khác, như chương trình giáo dục thường xuyên hoặc học văn hoá trong trường trung cấp. Điều kiện cụ thể từng năm cần tra thông báo của Sở Giáo dục và Đào tạo.
Học trung cấp sau lớp 9 thì mất bao lâu?
Thời gian tuỳ nghề và tuỳ cách tổ chức học văn hoá đi kèm, mỗi trường công bố riêng trong thông báo tuyển sinh. Bạn nên hỏi rõ thời gian học nghề, thời gian học văn hoá và lịch học trong tuần trước khi nộp hồ sơ.
Ai quyết định học sinh đi theo ngả nào sau lớp 9?
Học sinh và gia đình quyết định. Thầy cô và nhà trường tư vấn, cung cấp thông tin và nhận xét, còn điều kiện trúng tuyển thì do quy chế của từng ngả đặt ra. Một quyết định tốt thường có cả ý kiến của em và của bố mẹ.
Chọn sai ngả sau lớp 9 thì có sửa được không?
Sửa được, chỉ là tốn thêm thời gian. Bạn có thể chuyển từ học nghề sang học văn hoá ở giáo dục thường xuyên, hoặc từ phổ thông sang học nghề sau khi tốt nghiệp. Càng phát hiện sớm thì việc chuyển hướng càng nhẹ.
Bắt đầu tìm hiểu phân luồng từ lúc nào là vừa?
Tốt nhất là từ học kỳ một lớp 9, thậm chí từ hè lớp 8. Khi đó bạn còn đủ thời gian đi hỏi trường, nói chuyện với gia đình và thử tìm hiểu nghề, trước khi bước vào giai đoạn ôn thi và làm hồ sơ.