Không đỗ lớp 10 công lập, việc nên làm trong 30 ngày đầu là: cho mình vài ngày nghỉ để bình tĩnh, rồi lập danh sách các lựa chọn còn mở như trường trung học phổ thông ngoài công lập, giáo dục thường xuyên, trung cấp kết hợp văn hoá, đi hỏi thông tin từng nơi kèm hạn nhận hồ sơ, và cùng gia đình chọn một ngả trước khi các hạn đó qua. Đây là một khúc rẽ, không phải ngõ cụt.
Rất nhiều người từng không đỗ trường mong muốn ở tuổi mười lăm vẫn tìm được con đường hợp với mình, có khi hợp hơn con đường ban đầu. Điều quyết định không phải là kết quả kỳ thi, mà là bạn dùng ba mươi ngày tiếp theo thế nào. Bài này chia ba mươi ngày thành từng tuần, kèm cách nói chuyện với gia đình và những điều không cần làm.
Mấy ngày đầu: buồn là bình thường, quyết vội thì không nên
Biết kết quả không như mong đợi, bạn có thể thấy buồn, xấu hổ, giận mình, hoặc chẳng muốn gặp ai. Những cảm xúc đó là phản ứng bình thường sau một việc mình đã cố gắng nhiều. Không cần giả vờ ổn ngay. Cho mình hai ba ngày để ngủ đủ, ăn uống, đi dạo, nói chuyện với người mình tin.
Điều nên tránh trong mấy ngày này là đưa ra quyết định lớn khi đang rối, kiểu "thôi con nghỉ học luôn" hay "đăng ký đại một chỗ cho xong". Quyết định lúc đang buồn thường là quyết định để thoát cảm giác khó chịu, chứ không phải để chọn đường đi. Hãy tự hẹn: sau ba ngày mình sẽ ngồi xuống xem lại các lựa chọn.
Bố mẹ cũng có thể buồn và lo. Đôi khi lời đầu tiên của bố mẹ nghe nặng nề. Nếu được, bạn chỉ cần một câu đơn giản: "Con biết bố mẹ lo. Con cũng buồn. Cho con vài ngày rồi mình cùng tính nhé." Câu nói này không cần hay, chỉ cần thật.
Mấy ngày nghỉ này cũng không cần trống rỗng. Bạn có thể dọn lại góc học, cất sách ôn thi vào một thùng, ra ngoài vận động mỗi chiều. Những việc nhỏ làm bằng tay giúp đầu óc bớt quay vòng quanh kết quả thi, và khi ngồi xuống tính đường, bạn sẽ thấy mình tỉnh hơn.
Những lựa chọn thường còn mở và hạn cần hỏi
Lựa chọn cụ thể ở mỗi tỉnh và mỗi năm khác nhau. Bảng dưới đây liệt kê các loại hình thường có, kèm câu cần hỏi ngay vì hạn nhận hồ sơ có thể rất gần.
| Lựa chọn | Thế nào | Câu cần hỏi ngay |
|---|---|---|
| Trường trung học phổ thông ngoài công lập | Học chương trình phổ thông như trường công lập, do trường tư thục hoặc dân lập tổ chức | Còn nhận hồ sơ không, hạn đến ngày nào, điều kiện xét là gì |
| Giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông | Học văn hoá ít môn hơn, lịch linh hoạt, vẫn dự thi tốt nghiệp | Lớp khai giảng khi nào, học buổi nào, có học nghề song song không |
| Trung cấp kết hợp học văn hoá | Học một nghề và phần văn hoá trung học phổ thông | Nghề nào còn chỉ tiêu, văn hoá tổ chức ra sao, có ký túc xá không |
| Đợt tuyển bổ sung nếu có | Một số nơi có đợt xét bổ sung tuỳ chỉ tiêu còn lại | Năm nay có đợt bổ sung không, thông báo ở đâu |
| Học nghề ngắn hạn rồi học văn hoá sau | Học một nghề vài tháng, học văn hoá ở giáo dục thường xuyên sau | Khoá gần nhất khi nào, sau đó học văn hoá ở đâu |
Đừng giả định rằng lựa chọn nào cũng còn chỗ. Trong tuần đầu tiên, việc quan trọng nhất là biết chính xác hạn của từng nơi, để không lỡ một lựa chọn tốt chỉ vì chậm vài ngày.
Kế hoạch ba mươi ngày, chia theo tuần
Bạn có thể chép kế hoạch này lên giấy, đánh dấu từng việc đã làm. Mỗi tuần có một mục tiêu rõ ràng, không làm dồn mọi thứ trong một ngày.
- Ngày một đến ngày ba: nghỉ ngơi, nói chuyện với người tin cậy, không quyết điều gì lớn.
- Ngày bốn đến ngày mười: lập danh sách lựa chọn như bảng trên, tra thông báo của Sở Giáo dục và Đào tạo, hỏi giáo viên chủ nhiệm lớp 9, gọi hỏi từng nơi để có hạn nộp hồ sơ.
- Ngày mười một đến ngày mười tám: cùng bố mẹ hoặc người thân đến tận nơi ít nhất hai cơ sở; xem lớp học, hỏi lịch học, hỏi đường đi lại, hỏi phần văn hoá và cách dự thi tốt nghiệp.
- Ngày mười chín đến ngày hai mươi lăm: điền bảng so sánh hai ba lựa chọn cuối cùng; nói chuyện với gia đình; chọn một ngả chính và một ngả dự phòng.
- Ngày hai mươi sáu đến ngày ba mươi: chuẩn bị và nộp hồ sơ, ghi lại ngày nộp, người nhận, giấy biên nhận; lên kế hoạch ôn lại kiến thức lớp 9 trong thời gian chờ khai giảng.
Nếu hạn của một nơi gần hơn ba mươi ngày, hãy dồn các bước lên sớm cho nơi đó. Kế hoạch là để phục vụ bạn, không phải để bạn chạy theo đúng từng ngày.
Tình huống: Ngọc lớp 9 ở Đắk Lắk
Ngọc ở Đắk Lắk, ôn thi rất chăm nhưng không đỗ vào trường công lập gần nhà. Hai ngày đầu Ngọc không muốn ra khỏi phòng. Ngày thứ ba, chị họ đang học cao đẳng rủ Ngọc đi uống nước và chỉ hỏi một câu: "Em thích ngồi lớp ba năm nữa, hay thích học một nghề từ bây giờ?" Ngọc chưa trả lời được, nhưng thấy nhẹ hơn vì có người nói chuyện bình thường với mình.
Tuần hai, Ngọc và mẹ gọi hỏi ba nơi: một trường trung học phổ thông tư thục, một trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên, một trường trung cấp có nghề điều dưỡng. Mỗi cuộc gọi Ngọc tự ghi lại: hạn hồ sơ, giờ học, đường đi. Tuần ba, hai mẹ con đến tận hai nơi. Ngọc thích không khí ở trung tâm vì có lớp chăm sóc người cao tuổi, đúng thứ Ngọc từng làm khi chăm bà nội.
Ngọc chọn học giáo dục thường xuyên kèm một khoá nghề, giữ trường tư thục làm dự phòng. Điều Ngọc nhớ nhất không phải là chọn được trường, mà là cảm giác lấy lại quyền quyết định sau mấy ngày tưởng như mọi thứ đã bị quyết thay mình.
Nói gì với bố mẹ, với bạn bè
Với bố mẹ, nói bằng thông tin chứ không chỉ bằng cảm xúc. Sau tuần đầu, hãy mang tờ danh sách lựa chọn và các hạn đã hỏi được đến nói chuyện: "Con đã hỏi ba nơi, đây là điều con tìm được, con nghiêng về chỗ này vì…". Bố mẹ dễ bình tâm hơn khi thấy con đang chủ động.
Nếu bố mẹ trách, đừng cãi lại ngay. Bạn thử nói: "Con hiểu bố mẹ thất vọng. Con muốn mình cùng tính bước tiếp theo." Câu này giữ cuộc nói chuyện đi về phía trước, thay vì quay về chuyện điểm số.
Với bạn bè đã đỗ, không cần giải thích dài. Một câu như "Mình chọn đường khác, đang tìm hiểu" là đủ. Chúc mừng bạn mình thật lòng; niềm vui của bạn không làm con đường của mình nhỏ đi.
Với người hay so sánh, đặt ranh giới nhẹ nhàng. Nếu ai đó cứ nhắc chuyện trượt, bạn đáp gọn "Mình đang lo việc tiếp theo rồi" rồi chuyển chủ đề. Bạn không có nghĩa vụ phải nghe đi nghe lại một chuyện làm mình buồn.
Những việc không cần làm
Trong lúc rối, rất dễ làm những việc tốn sức mà không giúp gì. Có thể gạch bỏ:
- Không cần đọc đi đọc lại bảng điểm của mình và của bạn bè. Con số không đổi, chỉ làm bạn buồn thêm.
- Không cần tranh cãi trên mạng về đề thi hay chấm thi. Nếu có thắc mắc chính đáng, hỏi đúng kênh của Sở Giáo dục và Đào tạo theo hướng dẫn.
- Không cần chứng minh với họ hàng rằng mình vẫn ổn. Việc của bạn là chọn đường, không phải trình bày.
- Không cần quyết luôn nghề cả đời. Bạn chỉ cần chọn bước tiếp theo trong ba năm tới.
- Không cần chọn trường xa nhà chỉ để tránh gặp người quen. Đi lại vất vả ba năm là cái giá quá lớn cho vài tuần ngại ngùng.
Khi gạch được những việc này, bạn sẽ thấy mình còn nhiều sức hơn cho những việc thật sự cần: hỏi thông tin, đi xem trường, nói chuyện với gia đình. Thử đếm xem trong một ngày bạn dành bao nhiêu phút cho việc nghĩ lại kỳ thi, và bao nhiêu phút cho việc chuẩn bị bước tiếp theo; chỉ cần đảo được tỉ lệ ấy là bạn đã đi được nửa đoạn khó nhất.
Khi nỗi buồn kéo dài hơn vài tuần
Phần lớn các bạn sẽ dần ổn lại khi đã có một hướng đi mới. Nhưng nếu sau vài tuần bạn vẫn mất ngủ kéo dài, không muốn ăn, không còn hứng thú với bất cứ việc gì từng thích, hay có những ý nghĩ làm hại bản thân, thì đây không còn là chuyện tự mình vượt qua được nữa. Hãy nói ngay với bố mẹ, một người lớn tin cậy, hoặc thầy cô tư vấn tâm lý học đường ở trường mới khi nhập học.
Bố mẹ cũng nên để ý những thay đổi này ở con, và nhẹ nhàng hỏi han thay vì trách. Một cuộc nói chuyện bình tĩnh, một bữa cơm không nhắc chuyện điểm, hay đơn giản là ngồi cạnh con, nhiều khi có ích hơn mọi lời khuyên. Khi cần, gia đình có thể tìm đến chuyên viên tư vấn hoặc cơ sở y tế để được hỗ trợ đúng cách.
Nếu trong lúc này bạn bị ai đó đánh mắng nặng nề, đe doạ hay bị xâm hại, hãy nói với người lớn tin cậy và gọi tổng đài bảo vệ trẻ em 111. Không ai, kể cả người thân, được phép làm tổn thương bạn vì một kết quả thi.
Câu hỏi thường gặp
Không đỗ lớp 10 công lập thì còn học trung học phổ thông được không?
Còn. Bạn có thể học ở trường trung học phổ thông ngoài công lập, học chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông, hoặc học văn hoá kết hợp trong trường trung cấp. Điều kiện và hạn nhận hồ sơ từng nơi cần hỏi ngay.
Trượt lớp 10 có ảnh hưởng tới việc vào đại học sau này không?
Kết quả thi vào lớp 10 không quyết định việc vào đại học. Đại học xét theo kết quả tốt nghiệp trung học phổ thông và các tiêu chí của từng trường. Ba năm tới bạn học thế nào mới là điều quan trọng.
Có nên ở nhà một năm để thi lại vào lớp 10 không?
Đây là lựa chọn ít phổ biến và cần cân nhắc kỹ vì bạn mất một năm và có thể mất nhịp học. Nếu nghĩ tới, hãy hỏi Sở Giáo dục và Đào tạo về điều kiện dự tuyển và bàn kỹ với gia đình, thầy cô.
Làm sao để bố mẹ bớt buồn khi con trượt lớp 10?
Sau vài ngày, hãy chủ động đi hỏi thông tin và mang danh sách lựa chọn về bàn với bố mẹ. Thấy con nghiêm túc tìm đường tiếp theo, bố mẹ thường bình tâm hơn nhiều so với nghe lời xin lỗi lặp lại.
Có nên chọn học nghề ngay vì sợ trượt thêm lần nữa không?
Chọn học nghề nên vì bạn thấy nghề đó hợp, không vì sợ. Nếu bạn thật sự thích một nghề, đây là dịp tốt. Nếu chưa, các lựa chọn học văn hoá vẫn mở, và bạn có thể tìm hiểu nghề trong ba năm tới.
Bạn bè đỗ hết, mình thấy xấu hổ thì làm sao?
Cảm giác này rất thường gặp và thường dịu đi khi bạn bắt đầu năm học mới ở nơi mới. Tập trung vào việc chuẩn bị cho con đường của mình, giữ liên lạc với những bạn tôn trọng bạn, và hạn chế lướt mạng xã hội trong vài tuần đầu.