Học trung cấp kết hợp văn hoá là sau lớp 9 bạn vào trường trung cấp hoặc cao đẳng, học một nghề cụ thể ở trình độ trung cấp, đồng thời học các môn văn hoá trung học phổ thông theo quy định; một tuần học thường xen kẽ giờ lý thuyết nghề, giờ thực hành ở xưởng và giờ văn hoá. Ngả này hay được gọi tắt là "chín cộng", vì người học bắt đầu ngay sau lớp 9.
Cái khó nhất của mô hình này không nằm ở từng môn, mà ở chỗ phải giữ nhịp hai phần rất khác nhau trong cùng một tuần: tay chân ở xưởng và đầu óc ở lớp văn hoá. Bài dưới đây đưa ra một tuần học mẫu, tình huống của một bạn năm đầu, những khó khăn thường gặp và cách tự xếp việc để không bỏ rơi phần nào.
Mô hình này gồm những phần nào
Phần thứ nhất là chương trình nghề trình độ trung cấp: các môn cơ sở như vẽ kỹ thuật, an toàn lao động, vật liệu, rồi các mô đun chuyên môn, phần lớn thời lượng là thực hành. Cuối khoá có kỳ thi hoặc đánh giá tốt nghiệp để cấp bằng trung cấp. Thời gian học do trường xây dựng theo quy định của ngành giáo dục nghề nghiệp, mỗi nghề và mỗi trường có thể khác nhau.
Phần thứ hai là các môn văn hoá trung học phổ thông. Theo nguyên tắc hiện hành, học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở học trung cấp, nếu muốn học lên trình độ cao hơn thì phải học và đạt khối lượng kiến thức văn hoá trung học phổ thông theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Có trường tự tổ chức dạy, có trường phối hợp với trung tâm giáo dục thường xuyên; có nơi học văn hoá xen trong tuần, có nơi dồn thành đợt.
Phần thứ ba ít được nói tới nhưng rất thật: đời sống. Nhiều bạn phải ở ký túc xá hoặc ở trọ, tự lo ăn uống, đi lại, quản lý tiền tiêu vặt ngay từ năm mười lăm tuổi. Phần này không có trên thời khoá biểu nhưng ảnh hưởng tới cả hai phần kia, nên đáng chuẩn bị không kém.
Một tuần học mẫu năm thứ nhất
Bảng dưới đây là một tuần giả định cho nghề điện công nghiệp, chỉ để bạn hình dung nhịp học. Mỗi trường xếp lịch khác nhau; hãy xin thời khoá biểu thật của trường bạn định vào.
| Ngày | Buổi sáng | Buổi chiều | Buổi tối |
|---|---|---|---|
| Thứ hai | Văn hoá: Toán, Ngữ văn | Lý thuyết nghề: an toàn điện | Tự học văn hoá một giờ |
| Thứ ba | Thực hành xưởng: đi dây cơ bản | Thực hành xưởng (tiếp) | Nghỉ, giặt giũ, gọi về nhà |
| Thứ tư | Văn hoá: Lịch sử, Ngoại ngữ | Lý thuyết nghề: vẽ sơ đồ mạch | Làm bài tập sơ đồ |
| Thứ năm | Thực hành xưởng: lắp bảng điện | Thực hành xưởng (tiếp) | Tự học văn hoá một giờ |
| Thứ sáu | Văn hoá: Toán, môn lựa chọn | Sinh hoạt lớp, câu lạc bộ | Tự do |
| Cuối tuần | Về nhà hoặc ôn bài nhẹ | Nghỉ | Chuẩn bị đồ cho tuần sau |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy những ngày thực hành cả ngày rất mệt về thể lực, còn ngày văn hoá thì đòi hỏi tập trung. Mẹo là đừng xếp tự học văn hoá vào tối của ngày xưởng nặng nhất; xếp vào tối hôm trước ngày có giờ văn hoá thì hiệu quả hơn.
Bạn cũng nên để ý buổi tối thứ ba trong bảng: đó là buổi dành cho việc riêng. Ở xa nhà, giặt giũ, mua đồ, gọi điện về nhà đều tốn thời gian thật. Không xếp chỗ cho những việc này thì chúng sẽ lấn sang giờ tự học, và bạn sẽ có cảm giác lúc nào cũng thiếu thời gian dù thời khoá biểu trông khá thoáng.
Tình huống: Hà lớp 9 ở Thái Nguyên chọn nghề điện
Hà học xong lớp 9 ở Thái Nguyên, chọn học trung cấp điện công nghiệp vì từ nhỏ đã hay sửa quạt, ổ cắm cùng bố. Lớp của Hà có ít bạn nữ. Tháng đầu tiên, Hà mệt vì hai lý do: buổi thực hành đứng nhiều giờ, và buổi văn hoá gặp lại Toán lớp 10 mà Hà nghĩ mình "đã thoát".
Đến tuần thứ năm, Hà làm ba thay đổi nhỏ. Một, ngủ đủ vào tối trước ngày xưởng. Hai, ngồi bàn đầu ở giờ văn hoá và hỏi ngay khi không hiểu, thay vì để dồn. Ba, rủ hai bạn cùng phòng ký túc xá học Toán chung hai tối mỗi tuần, mỗi người giảng lại một bài cho hai người kia. Giảng cho người khác buộc Hà phải hiểu thật, chứ không chỉ chép lời giải, và ba bạn cùng tiến bộ chứ không ai phải học một mình.
Hết học kỳ một, Hà không phải người giỏi nhất lớp, nhưng theo kịp cả hai phần và không còn sợ giờ văn hoá. Điều Hà rút ra: khó khăn năm đầu phần lớn đến từ nhịp sống mới, không phải vì mình chọn sai. Nếu sau ba tháng đã điều chỉnh mà vẫn thấy ngày nào cũng nặng nề, đó mới là lúc ngồi lại với giáo viên chủ nhiệm và gia đình.
Năm khó khăn năm đầu và cách gỡ
Mệt vì thể lực ở xưởng. Ngủ đủ, ăn sáng đủ, mang nước, mặc đồ bảo hộ đúng quy định. Mệt kéo dài vài tuần đầu là bình thường; cơ thể sẽ quen dần.
Hổng văn hoá vì nghĩ "học nghề thì văn hoá không quan trọng". Phần văn hoá là chìa để học lên và cũng giúp bạn hiểu lý thuyết nghề, như tính toán mạch điện hay đọc bản vẽ. Hỏi ngay khi chưa hiểu, đừng để dồn tới cuối kỳ.
Nhớ nhà khi ở ký túc xá. Hẹn giờ gọi về nhà cố định vài lần một tuần, làm quen ít nhất một bạn cùng phòng, tham gia một câu lạc bộ. Nỗi nhớ nhà thường dịu đi sau một hai tháng.
Bạn học khác tuổi, khác hoàn cảnh. Lớp trung cấp có thể có bạn lớn hơn, đã đi làm. Đây là dịp học hỏi kinh nghiệm thật. Giữ thái độ lịch sự, rõ ràng và tránh những rủ rê không phù hợp tuổi.
Ngại an toàn xưởng vì thấy phiền. Quy định an toàn tồn tại vì từng có người bị thương. Làm đúng từng bước, đeo bảo hộ, không tự ý vận hành máy khi chưa được giao là thói quen đầu tiên của một người thợ giỏi.
Cách theo kịp cả nghề lẫn văn hoá trong học kỳ một
Năm bước dưới đây không đòi hỏi bạn học nhiều giờ hơn, chỉ cần xếp lại thời gian đang có:
- Ngay tuần đầu, chép thời khoá biểu thật ra giấy và tô màu ba loại giờ: văn hoá, lý thuyết nghề, thực hành.
- Đặt hai buổi tối cố định mỗi tuần cho văn hoá, mỗi buổi khoảng một giờ, vào tối trước ngày có giờ văn hoá.
- Sau mỗi buổi thực hành, dành mười phút viết lại ba việc đã làm và một lỗi đã mắc vào một cuốn sổ nghề riêng.
- Mỗi tuần hỏi thầy cô ít nhất một câu, ở môn bạn thấy yếu nhất; hỏi sớm thì câu hỏi còn nhỏ và dễ trả lời.
- Cuối mỗi tháng, gọi về nhà kể cho bố mẹ nghe một việc làm được ở xưởng và một bài văn hoá đã hiểu; nói ra giúp bạn tự kiểm tra mình.
Cuốn sổ nghề ở bước ba sẽ rất hữu ích về sau, khi đi thực tập hay xin việc. Người tuyển dụng thường hỏi bạn đã làm được những gì, và cuốn sổ trả lời câu đó tốt hơn trí nhớ.
Câu nên hỏi trường trước khi nộp hồ sơ
Mang danh sách này khi đến phòng tuyển sinh, ghi câu trả lời và tên người trả lời. Quy định có thể đổi theo năm, nhưng câu trả lời hôm nay giúp bạn so sánh các trường.
- Phần văn hoá trung học phổ thông được tổ chức ở đâu, học những môn nào, học xen trong tuần hay dồn đợt?
- Học sinh có dự thi tốt nghiệp trung học phổ thông không, và trường hỗ trợ ôn thi thế nào?
- Thời lượng thực hành chiếm bao nhiêu phần, xưởng có đủ thiết bị cho mỗi học sinh tự làm không?
- Có ký túc xá không, ai quản lý, quy định giờ giấc ra sao?
- Học xong trung cấp thì có đường liên thông lên cao đẳng nào đang có sẵn?
- Năm cuối có đi thực tập ở cơ sở bên ngoài không, ai bố trí và ai giám sát?
Đi hỏi ít nhất hai trường trước khi chọn. Cùng một nghề nhưng cách tổ chức văn hoá, ký túc xá và thực tập có thể khác nhau rất nhiều, và đó là những thứ ảnh hưởng trực tiếp tới ba năm của bạn.
Khi nào cần ngồi lại với thầy cô và gia đình
Mệt mỏi, nhớ nhà, chán một môn trong vài tuần đầu là chuyện thường gặp và tự qua khi nhịp sống ổn định. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy bạn không nên tự chịu một mình nữa: kéo dài hơn một tháng mà ngày nào cũng không muốn đến lớp; bỏ liền nhiều buổi văn hoá hoặc nhiều buổi xưởng; ăn ngủ thất thường rõ rệt; hay bị bạn cùng phòng bắt nạt, ép buộc làm điều mình không muốn.
Khi thấy những dấu hiệu đó, hãy nói với giáo viên chủ nhiệm, người quản lý ký túc xá hoặc thầy cô làm công tác tư vấn học sinh nếu trường có. Gọi về cho bố mẹ và kể thật, kể cả những chuyện bạn nghĩ bố mẹ sẽ buồn. Người lớn không giải quyết được những gì họ không biết. Nếu bị đánh, bị đe doạ hay bị xâm hại, hãy báo ngay cho người lớn tin cậy và gọi tổng đài bảo vệ trẻ em 111.
Ngồi lại không có nghĩa là bỏ cuộc. Nhiều khi chỉ cần đổi phòng ký túc xá, đổi chỗ ngồi, thêm một buổi phụ đạo hay một cuộc gọi về nhà mỗi tối là mọi chuyện nhẹ hẳn. Còn nếu sau khi đã thử điều chỉnh mà bạn vẫn thấy nghề này không phải của mình, việc bàn chuyện chuyển nghề hay chuyển ngả đường là quyết định trưởng thành, không phải thất bại.
Câu hỏi thường gặp
Học trung cấp kết hợp văn hoá có được thi tốt nghiệp trung học phổ thông không?
Học sinh học đủ và đạt phần văn hoá theo quy định có thể dự thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Cách đăng ký dự thi và nơi tổ chức ôn thi khác nhau giữa các trường, nên cần hỏi rõ ngay từ khi nhập học.
Học xong trung cấp sau lớp 9 thì làm được gì?
Bạn có thể đi làm đúng nghề đã học, học liên thông lên cao đẳng nếu đủ điều kiện văn hoá, hoặc học thêm một nghề gần. Lựa chọn nào hợp còn tuỳ nghề, nơi bạn sống và mục tiêu của bạn khi ấy.
Học sinh nữ học nghề kỹ thuật có khó không?
Nghề kỹ thuật đòi hỏi cẩn thận, kiên nhẫn và tuân thủ an toàn, những thứ không phụ thuộc giới tính. Lớp có ít bạn nữ thì lúc đầu có thể thấy lạ, nhưng phần lớn các bạn quen dần sau vài tuần.
Ở ký túc xá trường nghề khi mới mười lăm tuổi cần chuẩn bị gì?
Chuẩn bị đồ dùng cá nhân gọn, cách tự giặt giũ, nấu hoặc mua bữa ăn đơn giản, giữ tiền tiêu vặt và giấy tờ cẩn thận. Bố mẹ nên biết số liên lạc của quản lý ký túc xá và giáo viên chủ nhiệm.
Nếu theo không kịp phần văn hoá thì phải làm sao?
Hãy hỏi thầy cô ngay khi thấy hổng, rủ bạn học nhóm và giữ giờ tự học cố định. Nếu vẫn khó, trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để biết trường có lớp phụ đạo hay cách hỗ trợ nào khác.
Có thể đổi nghề khi đang học trung cấp không?
Một số trường cho chuyển nghề trong những điều kiện nhất định, thường càng sớm càng dễ. Bạn nên nói với giáo viên chủ nhiệm và phòng đào tạo sớm, đồng thời bàn với gia đình trước khi quyết.